Oge Sise Ni Ile Yoruba Basic 5 Yoruba Lesson Note

ÈTÒ ẸKỌ́

Ní òpin ìdánilẹ́kọ̀ọ́, àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò lè: i. ṣàlàyé kí ni ògè ṣíṣe ii. dárúkọ àwọn ọ̀nà ìṣààrà lògè iii. ṣàlàyé ọ̀kọ̀ọ̀kan wọn pẹ̀lú àpẹẹrẹ iv. sọ ìwúlò ògè v. dáhùn ìbéèrè lórí ẹ̀kọ́ yìí

ÀKÓÓNÚ ẸKỌ́

Kí ni Ògè Ṣíṣe?

Ògè ṣíṣe ni àwọn àkókò tí àwọn Yorùbá ti pinnu láti máa ṣe àwọn iṣẹ́ oriṣiríṣi. Àwọn ògè wọ̀nyí dá lórí ìgbà òjò, ìgbà ẹ̀ẹ̀rùn, àti àwọn àmì àdáyébá tí ó ń ṣẹlẹ̀ lọ́dọọdún. Àwọn Yorùbá ti ń lo ìmọ̀ yìí láti ṣe àgbè, òwò, àti àwọn iṣẹ́ mìíràn fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọdún.

Ìdí Tí Àwọn Yorùbá Fi Ń Lo Ògè Ṣíṣe

1. Ìṣe Àgbè: Láti mọ ìgbà tí ó dára fún gbin, ìrẹ̀, àti ìkórè
2. Àyíká: Láti bá àyíká lọ àjọ
3. Àṣeyọrí: Láti rí àṣeyọrí nínú iṣẹ́
4. Àṣà: Láti tẹ̀lé àṣà àtijọ́
5. Ìgbésí Ayé: Láti gbé ayé tó dára

Àwọn Ọ̀nà Ìṣààrà Lògè

1. Wíwo Oòrùn àti Òṣùpá

Àlàyé: Àwọn Yorùbá máa ń wo ìdúró oòrùn àti òṣùpá láti mọ àkókò àti ògè.

Àwọn Àpẹẹrẹ:

• Òwúrọ̀: Nígbà tí oòrùn bá yọ
• Ọ̀sán: Nígbà tí oòrùn bá wà lókè
• Àárẹ̀: Nígbà tí oòrùn bá bẹ̀rẹ̀ sí ì wọ̀
• Alẹ́: Nígbà tí òṣùpá bá yọ

Ìlò Nínú Ògè Ṣíṣe:

• Gíngín àti títúká ìrẹ̀sì ní òwúrọ̀ kùtùkùtù
• Gbígbin nígbà tí òṣùpá bá kún (òṣùpá pípé)
• Títúká epo nínú igi òróró nígbà òṣùpá kékeré

2. Àkókò Òjò àti Ẹ̀ẹ̀rùn

Àlàyé: Ìpín ọdún sí àkókò òjò àti àkókò ẹ̀ẹ̀rùn tó ṣe pàtàkì fún àgbè.

Àwọn Àpẹẹrẹ:

• Òjò Ẹlẹ́rìí (Àjàkẹ́): Òjò àkọ́kọ́ tí ó máa ń rọ̀ (March-April)
• Òjò Ọ̀pẹ̀: Òjò tí ó máa ń rọ̀ gan-an (May-July)
• Ìkòkòrò: Àkókò tí òjò kò máa rọ̀ (August)
• Òjò Wérépe: Òjò tí ó padà wá (September-October)
• Ẹ̀ẹ̀rùn: Àkókò gbígbẹ (November-February)

Ìlò Nínú Ògè Ṣíṣe:

• Gbígbin àgbàdo àti èwà ní òjò ẹlẹ́rìí
• Gbígbin irẹsì nígbà òjò ọ̀pẹ̀
• Ìkórè àti títúká nígbà ẹ̀ẹ̀rùn

3. Àmì Àwọn Ewéko àti Ẹranko

Àlàyé: Ìṣe àti ìhùwàsí àwọn ewéko àti ẹranko tí ó ń ṣe àmì ògè.

Àwọn Àpẹẹrẹ:

• Eléwé Igi: Nígbà tí eléwé igi bá bẹ̀rẹ̀ sí ì yọ ni òjò ń bẹ̀rẹ̀
• Òdòdó: Ìtànná àwọn òdòdó kan ní àmì àkókò
• Àwọn Ẹyẹ: Fífò àwọn ẹyẹ kan ní àmì òjò
• Kòkòrò: Jíjáde àwọn kòkòrò kan ní àmì ògè

Ìlò Nínú Ògè Ṣíṣe:

• Nígbà tí ṣánṣán bá tanná, àkókò òjò kù díẹ̀
• Nígbà tí kòkòrò tuntun bá jáde, àkókò gbin ti dé
• Nígbà tí àwọn ẹyẹ kan bá fò lọ, ẹ̀ẹ̀rùn ń bọ̀

4. Ojú Ọ̀run àti Afẹ́fẹ́

Àlàyé: Wíwo àwọsánmà, àrá, àti ìṣe afẹ́fẹ́ láti mọ òjò àti ògè.

Àwọn Àpẹẹrẹ:

• Àwọsánmà Dúdú: Àmì òjò
• Àrá: Àmì òjò líle
• Afẹ́fẹ́ Ẹ̀ẹ̀rùn: Afẹ́fẹ́ gbígbẹ láti àríwá
• Àwọsánmà Funfun: Àmì òjò kékeré

Ìlò Nínú Ògè Ṣíṣe:

• Títúká ìrẹ̀sì nígbà àwọsánmà kékeré
• Gbígbin nígbà àwọsánmà dúdú
• Ìkórè àti ìṣọ́ra nígbà afẹ́fẹ́ ẹ̀ẹ̀rùn

5. Àmì Ara Ọkàn

Àlàyé: Ìrísí tí ẹ̀dá ara máa ń rí nígbà àwọn ògè oriṣiríṣi.

Àwọn Àpẹẹrẹ:

• Ewé Igi: Ìyípadà àwọ̀ ewé
• Àwọn Koríko: Gbígbẹ àti títún sọjí
• Omi: Rírọ̀ tàbí gbígbẹ àwọn omi kékeré
• Ilẹ̀: Líle tàbí rírọ̀

Ìlò Nínú Ògè Ṣíṣe:

• Gbígbin nígbà tí ilẹ̀ bá rọ̀
• Títúka nígbà tí koríko bá gbẹ
• Ìrẹ̀ nígbà tí ewé bá di àwọ̀ aláwọ̀

Ìwúlò Ògè Ṣíṣe

1. Nínú Àgbè

• Gbígbin: Mímọ àkókò tó dára fún gbígbin ìrúgbìn kọ̀ọ̀kan
• Ìrẹ̀: Ṣíṣe àmójútó oko ní àkókò tó yẹ
• Ìkórè: Mímọ àkókò tó dára fún ìkórè
• Títúká: Títúká ìrẹ̀sì ní àkókò tó yẹ

Àpẹẹrẹ:

• Gbígbin àgbàdo ní òjò ẹlẹ́rìí (March-April)
• Gbígbin irẹsì ní àkókò òjò ọ̀pẹ̀ (May-June)
• Ìkórè yam ní àkókò ẹ̀ẹ̀rùn (December-January)

2. Nínú Òwò

• Títà: Mímọ àkókò tó dára láti ta àwọn ọjà
• Rírà: Mímọ àkókò tó yẹ láti ra àwọn ọjà
• Ìrìnàjò: Mímọ àkókò tó dára fún ìrìnàjò òwò
• Ìkójọpọ̀: Mímọ àkókò ìkójọpọ̀ àwọn ọjà

Àpẹẹrẹ:

• Títà ẹ̀fọ́ nígbà òjò
• Títà ata nígbà ẹ̀ẹ̀rùn
• Rírà epo nígbà ìkórè

3. Nínú Ìgbésí Ayé Àwùjọ

• Àyẹyẹ: Mímọ àkókò tó yẹ fún àyẹyẹ
• Ìṣin: Ṣíṣe ìṣin ní àkókò tó yẹ
• Ìgbéyàwó: Ṣíṣe ìgbéyàwó ní ògè tó dára
• Ìkọ́mọjáde: Ògè tó yẹ fún ìkọ́mọjáde

Àpẹẹrẹ:

• Ìgbéyàwó nígbà ẹ̀ẹ̀rùn
• Àjọ̀dún òrìṣà ní ògè kan l’ọdún
• Ìsinkú nígbà àkókò tó yẹ

4. Nínú Ìlera

• Àwọn Ewé Oògùn: Kíka ewé oògùn ní àkókò tó yẹ
• Oògùn Dídá: Dídá oògùn ní àkókò tó yẹ
• Wẹ́wẹ́: Fífọ ara ní àkókò kan
• Àkọsílẹ̀: Kíkọ àkọsílẹ̀ àwọn àrùn tó máa ń wá ní àkókò kan

Àpẹẹrẹ:

• Kíka ewé dongoyaro nígbà òwúrọ̀
• Dídá agbo ìbálẹ́ nígbà àárẹ̀
• Mímú ọtí àgbon nígbà òjò

Àwọn Ohun Ìjẹ Tí Ògè Ṣíṣe Ṣe

1. Àṣeyọrí Àgbè

• Ìkórè púpọ̀ sí i
• Ìrẹ̀sì tó dára
• Àìkú èso àti ewéko

2. Ìmúdàgbàsókè Òwò

• Èrè púpọ̀ sí i
• Rírà àti títà tó dára
• Àdínkù àdáyébá

3. Ìlera Dáadáa

• Lílo oògùn ní àkókò tó yẹ
• Yíyẹra fún àrùn
• Ìmúdàgbàsókè ìlera

4. Àjọṣepọ̀ Àwùjọ

• Ìbáṣepọ̀ tó dára
• Àjọṣe nínú àyẹyẹ
• Ìṣọ̀rọ̀síwájú àṣà

Ògè Ṣíṣe àti Ìmọ̀ Òde Òní

• Àwọn onímọ̀ ìjìnlẹ̀ ń rí i pé ògè ṣíṣe Yorùbá wúlò
• Ṣùgbọ́n ìyípadà ojú ọ̀run ti yí àwọn ògè padà díẹ̀
• Àwọn àgbẹ̀ kan ṣì ń tẹ̀lé ògè ṣíṣe àtijọ́
• Ìmọ̀ òde òní àti ògè àtijọ́ lè jọ ṣiṣẹ́

IṢẸ́ KÍLÁÀSÌ

1. Àjọṣe: Sọ àwọn àmì ògè tí ẹ ti rí ní àgbègbè yín
2. Ìyàsọ́tọ̀: Pín àwọn ògè sí àkókò òjò àti ẹ̀ẹ̀rùn
3. Àpẹẹrẹ: Pè àpẹẹrẹ ògè ṣíṣe ní ìdílé yín
4. Ìdánimọ̀: Dá àwọn àmì ògè mọ́ ní àyíká yín

ÌDÁNWÒ

1. Kí ni ògè ṣíṣe?
2. Dárúkọ àwọn ọ̀nà ìṣààrà lògè márùn-ún
3. Báwo ni àwọn Yorùbá ṣe ń lo oòrùn àti òṣùpá fún ògè?
4. Kí ni ìyàtọ̀ láàárín òjò ẹlẹ́rìí àti òjò ọ̀pẹ̀?
5. Dárúkọ àwọn ìwúlò ògè ṣíṣe mẹ́rin
6. Báwo ni àwọn ẹranko àti ewéko ṣe jẹ́ àmì ògè?
7. Kí ni àwọn àǹfààní ògè ṣíṣe?

IṢẸ́ ILÉ

1. Béèrè àwọn ògè àgbè lọ́wọ́ àwọn òbí yín
2. Kọ àwọn àmì òjò àti ẹ̀ẹ̀rùn tí ẹ mọ̀
3. Ṣàkójọ àwọn iṣẹ́ tí ẹ gbọdọ̃ ṣe ní ògè oriṣiríṣi
4. Wo àyíká yín kí ẹ sì kọ àmì ògè tí ẹ rí

ÀFIKÚN

Ní ẹ̀kọ́ tí ń bọ̀, a óò kọ́ síi nípa “Àwọn Ìrúgbìn tí Ògè Ń Bá” àti bí wọ́n ṣe máa ń gbin wọ́n ní ògè oriṣiríṣi.