Éyå Ara Ifo – Basic 5 Yoruba Lesson Note (First Term)

Ètò ẹkọ́

Ní òpin ìdánilẹ́kọ̀ọ́, àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò lè: i. ṣàlàyé kí ni ẹ̀yà ara ìfọ ii. dárúkọ àwọn oríṣiríṣi ẹ̀yà ara ìfọ iii. ṣàlàyé ọ̀kọ̀ọ̀kan wọn pẹ̀lú yíya àwòrán iv. dáhùn ìbéèrè lórí ẹ̀kọ́ yìí

Àkóónú ẹkọ́

Kí ni Ẹ̀yà Ara Ìfọ?

Ẹ̀yà ara ìfọ ni àwọn apá ara tí ó ń ran wa lọ́wọ́ láti rí nǹkan. Orí ni apá ara tó ni ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹ̀yà ara ìfọ.

Àwọn Ẹ̀yà Ara Ìfọ

1. Ojú

• Iṣẹ́: Láti rí nǹkan
• Àpèjúwe: Ó ní ìyẹfun, ìpéke, àti afọ́jú

2. Etí

• Iṣẹ́: Láti gbọ́ ohùn
• Àpèjúwe: Ó ní apá òde àti apá inú

3. Imú

• Iṣẹ́: Láti gbọ́n òórùn àti mí afẹ́fẹ́
• Àpèjúwe: Ó ní ihò méjì

4. Ẹnu

• Iṣẹ́: Láti jẹun, sọ̀rọ̀, àti tọ́ adùn
• Àpèjúwe: Ó ni étè, eyín, àti ahọ́n

5. Àtàrí

• Iṣẹ́: Láti fi ara kan nǹkan
• Àpèjúwe: Ó wà ní gbogbo ara

Ìtọ́jú Ẹ̀yà Ara Ìfọ

• Wẹ ojú pẹ̀lú omi mímọ́
• Má ṣe fi ohun kan bọ́ etí
• Fọ imú rọrùn
• Tẹ eyín lójoojúmọ́
• Wẹ ara pẹ̀lú ọṣẹ

Iṣẹ́ kíláàsì

1. Fi ọwọ́ tọ́ka sí ẹ̀yà ara ìfọ
2. Ya àwòrán ẹ̀yà ara ìfọ
3. Sọ iṣẹ́ ẹ̀kọ̀ọ̀kan

Ìdánwò

1. Kí ni ẹ̀yà ara ìfọ?
2. Dárúkọ ẹ̀yà ara ìfọ márùn-ún
3. Kí ni iṣẹ́ ojú?
4. Báwo ni a ṣe lè tọ́jú etí?

Iṣẹ́ ilé

1. Ya àwòrán orí kí o sì sàmì sí ẹ̀yà ara ìfọ
2. Kọ iṣẹ́ ẹ̀kọ̀ọ̀kan ẹ̀yà ara ìfọ

Oge sise ni ile Yoruba

Àkọsílẹ̀ ẹkọ́

Ẹ̀kọ́: Yorùbá
Kíláàsì: Primary 5
Kókó-ọ̀rọ̀: Ògè Ṣíṣe ní Ilẹ̀ Yorùbá
Àkókò: Ìṣẹ́jú 40

Ètò ẹkọ́

Ní òpin ìdánilẹ́kọ̀ọ́, àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò lè: i. ṣàlàyé kí ni ògè ṣíṣe ii. dárúkọ àwọn ọ̀nà ìṣààrà lògè iii. ṣàlàyé ọ̀kọ̀ọ̀kan wọn pẹ̀lú àpẹẹrẹ iv. sọ ìwúlò ògè ṣíṣe v. dárúkọ àwọn ohun èlò tí a fi ń sògè yàlà ní àyé àtijọ́ àti òde òní

Àkóónú ẹkọ́

Kí ni Ògè Ṣíṣe?

Ògè ṣíṣe ni àkókò tí àwọn Yorùbá ti pinnu láti ṣe àwọn iṣẹ́ kan. Ó dá lórí òjò, ẹ̀ẹ̀rùn, oòrùn, àti òṣùpá.

Àwọn Ọ̀nà Ìṣààrà Lògè

1. Oòrùn àti Òṣùpá

• Òwúrọ̀: Oòrùn yọ – àkókò gíngín
• Ọ̀sán: Oòrùn ń gbóná – àkókò iṣẹ́
• Alẹ́: Òṣùpá yọ – àkókò ìsinmi

2. Òjò àti Ẹ̀ẹ̀rùn

• Òjò: March-October – àkókò gbígbin
• Ẹ̀ẹ̀rùn: November-February – àkókò ìkórè

3. Àmì Àwọn Ewéko

• Ìtànná òdòdó – àmì òjò
• Rírẹ̀ ewé – àmì ẹ̀ẹ̀rùn
• Èso pípe – àmì ìkórè

4. Àmì Àwọn Ẹranko

• Fífò ẹyẹ – àmì ìgbà òjò
• Jíjáde kòkòrò – àmì gbígbin

Ìwúlò Ògè Ṣíṣe

1. Àgbè: Mímọ ìgbà gbígbin àti ìkórè
2. Òwò: Mímọ àkókò títà àti rírà
3. Ìlera: Lílo oògùn ní àkókò tó yẹ
4. Àyẹyẹ: Ṣíṣe àyẹyẹ ní ògè tó yẹ

Àwọn Ohun Èlò Ògè

Àyé Àtijọ́

• Àgbá – fún sísàmì àkókò
• Ìlù – fún ìpè sí iṣẹ́
• Àmì Òkè – fún wíwo àkókò
• Ìrókò Àgbà – fún àkààbà ọjọ́

Òde Òní

• Aago – fún àkókò gan-an
• Kálẹ́ńdà – fún ọjọ́ àti oṣù
• Rédíò – fún ìròyìn òjò
• Fóònù – fún ìbánisọ̀rọ̀ nípa ògè

Àpẹẹrẹ Ògè Ṣíṣe

• Gbígbin àgbàdo ní April
• Ìkórè yam ní December
• Títa ẹ̀fọ́ nígbà òjò
• Ìgbéyàwó nígbà ẹ̀ẹ̀rùn

Iṣẹ́ kíláàsì

1. Sọ ògè tí ẹ ti rí ní ilé
2. Ya àwòrán àmì ògè kan
3. Kọ ìwúlò ògè ṣíṣe

Ìdánwò

1. Kí ni ògè ṣíṣe?
2. Dárúkọ ọ̀nà ìṣààrà lògè mẹ́rin
3. Nígbà wo ni a máa ń gbin àgbàdo?
4. Kí ni ìwúlò ògè ṣíṣe?
5. Dárúkọ ohun èlò àtijọ́ méjì fún ògè

Iṣẹ́ ilé

1. Béèrè ògè ṣíṣe lọ́wọ́ òbí yín
2. Kọ àpẹẹrẹ ògè ṣíṣe márùn-ún