Literaso Ile Yoruba – Basic 5 Yoruba Lesson Note (First Term)

Ètò ẹkọ́

Ní òpin ìdánilẹ́kọ̀ọ́, àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò lè: i. fún lítírésọ̀ Yorùbá ní òríkì ii. dárúkọ oríṣiríṣi ẹya lítírésọ̀ Yorùbá iii. pín sí… iv. dáhùn ìbéèrè lórí ẹ̀kọ́ yìí

Àkóónú ẹkọ́

Kí ni Lítírésọ̀ Ilẹ̀ Yorùbá?

Lítírésọ̀ Ilẹ̀ Yorùbá ni gbogbo àwọn ìwé, ìtàn, ewì, orin, àti àwọn ohun tí a kọ nínú èdè Yorùbá. Ó jẹ́ ohun tó ṣe pàtàkì fún àṣà àti ìṣọ̀rọ̀ àwọn Yorùbá.

Òríkì Lítírésọ̀ Yorùbá

• Ọ̀rọ̀ ẹ̀yí àwa Yorùbá
• Àkójọpọ̀ ìmọ̀ àwọn baba wa
• Ìṣúra àṣà Yorùbá
• Ọ̀rọ̀ tó dára tí ó sì mọ́
• Ìwé ìgbésí ayé àwọn àgbà
• Àpilẹ̀kọ ọmọ Yorùbá
• Ìṣọ̀rọ̀ àtijọ́ tó dára

Àwọn Ẹya Lítírésọ̀ Yorùbá

1. Àlọ́ (Folktales)

• Kí ni Àlọ́: Àwọn ìtàn tí àwọn àgbà máa ń sọ fún àwọn ọmọ
• Àpẹẹrẹ: Àlọ́ Ìjàpá, Àlọ́ Àjànàkú, Àlọ́ Ẹlẹ́dẹ̀
• Ìwúlò: Láti kọ́ àwọn ọmọ ní ìwà rere

2. Ewì (Poetry)

• Kí ni Ewì: Àwọn ọ̀rọ̀ tí a kọ ní ọ̀nà tó ṣe dídùn sí etí
• Àpẹẹrẹ: Òríkì, Ọfọ̀, Ège
• Ìwúlò: Láti ṣe àyẹyẹ àti láti fi ẹ̀kọ́ kọ́ ni

3. Òwe (Proverbs)

• Kí ni Òwe: Àwọn ọ̀rọ̀ ọgbọ́n tí ó kúrú
• Àpẹẹrẹ: “Bí a bá gun igi tó ga, a ó rí àgbà òkè”
• Ìwúlò: Láti fi ọgbọ́n àti ìmọ̀ hàn

4. Àdájọ́ (Riddles)

• Kí ni Àdájọ́: Àwọn ọ̀rọ̀ àmì tí ó ní ìdánwò
• Àpẹẹrẹ: “Mo ní ọ̀rẹ́ kan tí ó ń gbé sójú mi”
• Ìwúlò: Láti dá àwọn ọmọ wò àti láti kọ́ wọn

5. Ìjálá (Hunters’ Poetry)

• Kí ni Ìjálá: Ewì àwọn ọdẹ
• Àpẹẹrẹ: Ìjálá Ọdẹ tó ń yìn àwọn ẹranko
• Ìwúlò: Láti ṣe àyẹyẹ iṣẹ́ ọdẹ

6. Orín (Songs)

• Kí ni Orín: Àwọn ọ̀rọ̀ tí a ń kọ fún kíkọ
• Àpẹẹrẹ: Orín ìṣẹ́, Orín àyẹyẹ, Orín ọ̀fọ̀
• Ìwúlò: Láti ṣe àyẹyẹ àti láti ṣiṣẹ́

7. Òríkì (Praise Poetry)

• Kí ni Òríkì: Àwọn ọ̀rọ̀ ìyìn fún ènìyàn tàbí ìdílé
• Àpẹẹrẹ: Òríkì ìlú, Òríkì ìdílé
• Ìwúlò: Láti fi ọlá àti ìyìn hàn

8. Ìtàn (Stories/History)

• Kí ni Ìtàn: Àwọn ọ̀rọ̀ nípa ohun tó ti ṣẹlẹ̀ tẹ́lẹ̀
• Àpẹẹrẹ: Ìtàn àwọn ọba, Ìtàn ìlú
• Ìwúlò: Láti mọ ìtàn àwọn baba wa

Ìwúlò Lítírésọ̀ Yorùbá

1. Kíkọ́ ẹ̀kọ́: Láti kọ́ àwọn ọmọ ní ìwà rere
2. Ìṣọ̀rọ̀ àṣà: Láti pa àṣà Yorùbá mọ́
3. Ìdárayá: Láti ṣe àríyá àti ìgbádùn
4. Ìmúṣẹ ọgbọ́n: Láti mú kí àwọn ọmọ gbọ́n
5. Ìkọ́ èdè: Láti kọ́ èdè Yorùbá dáadáa

Àwọn Akọ̀wé Olókìkí Yorùbá

• D.O. Fágúnwà – Akọ̀wé Ìgbó Olódùmarè
• Adébáyọ̀ Fálétí – Akọ̀wé eré ìtàgé
• Wándé Abímbọ́lá – Onímọ̀ àti akọ̀wé

Iṣẹ́ kíláàsì

1. Àgbéyẹ̀wò: Wo àwọn ìwé lítírésọ̀ Yorùbá
2. Àjọṣe: Sọ àlọ́ tí ẹ ti gbọ́ rí
3. Kíkà: Ka òwe àti àdájọ́ díẹ̀
4. Ìdárayá: Kọ orín Yorùbá kan

Ìdánwò

1. Kí ni lítírésọ̀ Yorùbá?
2. Dárúkọ àwọn ẹya lítírésọ̀ Yorùbá mẹ́jọ
3. Kí ni òwe?
4. Sọ àpẹẹrẹ àlọ́ kan
5. Kí ni ìwúlò lítírésọ̀ Yorùbá?
6. Ta ni D.O. Fágúnwà?

Iṣẹ́ ilé

1. Béèrè àlọ́ kan lọ́wọ́ àwọn òbí yín
2. Kọ òwe márùn-ún pẹ̀lú ìtumọ̀ wọn
3. Wá ìwé lítírésọ̀ Yorùbá kan ní ilé