Akanlo Ede Ati Itumo Won Basic 5 Yoruba Lesson Note

ÈTÒ ẸKỌ́

Ní òpin ìdánilẹ́kọ̀ọ́, àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò lè: i. sọ oríṣi òríkì àkànlò èdè ii. dárúkọ àwọn àkànlò èdè iii. dáhùn ìbéèrè lórí ẹ̀kọ́ iv. lò wọ́n ní gbólóhùn kíkún

ÀKÓÓNÚ ẸKỌ́

Kí ni Àkànlò Èdè?

Àkànlò èdè ni àwọn ọ̀rọ̀ àti àwọn gbólóhùn tí àwọn ènìyàn máa ń lò nígbà mìíràn láti sọ ohun kan, ṣùgbọ́n tí kìí ṣe ìtumọ̀ gidi wọn. Àkànlò èdè máa ń mú kí ọ̀rọ̀ dùn sí etí, kí ó sì mú kí ẹni tí a ń bá sọ̀rọ̀ ronú nípa ohun tí a ń sọ.

Òríkì Àkànlò Èdè

• Ọ̀rọ̀ tí ó fi àyọ̀kà hàn
• Ẹ̀wù àdídùn ọ̀rọ̀
• Àkójọpọ̀ ọgbọ́n ní ọ̀rọ̀
• Ọ̀rọ̀ tí ó ní ìmọ̀lára
• Àpilẹ̀kọ tó jinlẹ̀
• Ọ̀rọ̀ àdágún tó dùn
• Ohun tí ń fi àmì ẹ̀wà hàn

Oríṣi Àkànlò Èdè

1. Àkànlò Èpò (Metaphor)

Eléyìí ni ìgbà tí a bá sọ pé nǹkan kan jẹ́ nǹkan mìíràn, tí kò sì jẹ́ òtítọ́ ní ẹnu kọ.

Àwọn Àpẹẹrẹ:

• “Ó jẹ́ kìnnìún” – Ó ní agbára púpọ̀
• “Ayé jẹ́ ibi ìjà” – Ayé kún fún àwọn ìṣòro
• “Ó jẹ́ òkú” – Kò ní agbára rárá
• “Ìwé ni ọ̀rẹ́ mi” – Mo fẹ́ràn ìwé púpọ̀

2. Àkànlò Àfiwé (Simile)

Eléyìí ni ìgbà tí a fi ohun kan wé ohun mìíràn nípa lílo àwọn ọ̀rọ̀ bíi “bíi”, “gẹ́gẹ́ bí”.

Àwọn Àpẹẹrẹ:

• “Ó yára bíi ẹkùn” – Ó yára púpọ̀
• “Ó rẹwà bíi ọ̀jò” – Ó dára púpọ̀
• “Ó dúdú bíi ẹyin” – Ó dúdú púpọ̀
• “Ó le bíi òkúta” – Ó le púpọ̀

3. Àkànlò Àfìnínúmi (Personification)

Eléyìí ni ìgbà tí a bá fi àwọn àbùdá ènìyàn fún ohun tí kì í ṣe ènìyàn.

Àwọn Àpẹẹrẹ:

• “Oòrùn ń rẹ́rìn-ín” – Oòrùn ń tàn dáradára
• “Òkè ń wo mí” – Òkè ga púpọ̀
• “Omi ń sá” – Omi ń sàn
• “Afẹ́fẹ́ ń sọ̀rọ̀” – Afẹ́fẹ́ ń fẹ́

4. Àkànlò Àtúndá (Hyperbole)

Eléyìí ni ìgbà tí a bá sọ ohun kan ní àpọ́njù láti fi ète hàn.

Àwọn Àpẹẹrẹ:

• “Mo ti sọ fún ẹ ẹ̀gbẹ̀rún ìgbà” – Mo ti sọ fún yín ọ̀pọ̀ ìgbà
• “Òkè náà ga dé ọ̀run” – Òkè náà ga púpọ̀
• “Mo kú fún ebi” – Ebi ń pa mí púpọ̀
• “Ẹ̀jẹ̀ mi ti di omi” – Mo bẹ̀rù púpọ̀

5. Àkànlò Àgbékalẹ̀ (Synecdoche)

Eléyìí ni ìgbà tí a bá lo apá kan láti sọ gbogbo rẹ̀ tàbí gbogbo kan láti sọ apá rẹ̀.

Àwọn Àpẹẹrẹ:

• “Gbogbo orí ni ó wá síbí” – Gbogbo ènìyàn ni ó wá
• “Àgbà wa ló wí bẹ́ẹ̀” – Àwọn àgbà wa ni ó wí bẹ́ẹ̀
• “Ilé wa ló ṣẹ́gun” – Àwọn ará ilé wa ni ó ṣẹ́gun
• “Ọwọ́ rere ni ó ṣe é” – Ènìyàn rere ni ó ṣe é

6. Àkànlò Àlàhẹ̀ (Euphemism)

Eléyìí ni ìgbà tí a bá fi ọ̀rọ̀ tó rọrùn sọ ohun tó le tàbí tó burú.

Àwọn Àpẹẹrẹ:

• “Ó ti lọ sí ibùgbé àbámọ̀” – Ó ti kú
• “Ó ń gbé ọ̀nà mìíràn” – Ó ń ṣe búburú
• “Kò sí nílé” – Ó ti jáde
• “Ó ti di àgbà” – Ó ti di arúgbó

Ìwúlò Àkànlò Èdè

1. Ìṣọ́ra Ọ̀rọ̀

• Láti mú kí ọ̀rọ̀ dára
• Láti fi ẹwà hàn sí ọ̀rọ̀
• Láti mú kí ọ̀rọ̀ dùn sí etí

2. Àfihàn Ìmọ̀lára

• Láti fi ìmọ̀lára tó jinlẹ̀ hàn
• Láti mú kí ẹni tí a ń bá sọ̀rọ̀ ní ìtara
• Láti fi àṣírí hàn

3. Kọ́ni Ní Ẹ̀kọ́

• Láti kọ́ ènìyàn ní ìmọ̀ràn
• Láti mú kí ìmọ̀ tọ̀ sínú ọkàn
• Láti fi ẹ̀kọ́ kọ́ ní ìgbádùn

4. Ìdárayá

• Láti ṣe àríyá
• Láti mú kí ìbánisọ̀rọ̀ dùn
• Láti ṣe ẹlẹ́gàn

Àwọn Àpẹẹrẹ Gbólóhùn Kíkún

Àkànlò Èpò:

• Adúnní jẹ́ òṣùpá wa ní ilé, gbogbo wa ló nífẹ̀ẹ́ sí i.
• Olú jẹ́ kìnnìún nínú pápá bọ́ọ̀lù náà.

Àkànlò Àfiwé:

• Fẹ́mi yára bíi ẹkùn nígbà tí ó gbọ́ orúkọ rẹ̀.
• Ọmọbìnrin náà rẹwà bíi òṣùpá nínú àárẹ̀.

Àkànlò Àfìnínúmi:

• Àwọsánmà ń kọrin ní ojú ọ̀run lóòjọ́ òní.
• Omi odò náà ń jó sí inú òkun.

Àkànlò Àtúndá:

• Mo ti pe ẹ rí títí dé òkè àti pẹ̀tẹ́lẹ̀.
• Òjò tó rọ̀ ní àna ló gun àgbáyé já.

Bí A Ṣe Lè Dá Àkànlò Èdè Mọ́

1. Wá àwọn ọ̀rọ̀ àmì: bíi, gẹ́gẹ́ bí, jẹ́, ni
2. Wo bóyá ohun náà ṣeé ṣe lójúkan: Kí ni ìtumọ̀ gidi àti ìtumọ̀ àkànlò?
3. Ronú nípa ìmọ̀lára tí ó wà nínú rẹ̀: Ìmọ̀lára wo ni ó ń mú jáde?

Àwọn Àkànlò Èdè Gbajúmọ̀ Mìíràn

• “Ẹ̀jẹ̀ kò gbọdọ̃ ta” – A kò gbọdọ̃ bá ara wa jà
• “Òjò máa rọ̀” – Ìṣòro máa dé
• “Oòrùn ti wọ̀” – Ó ti pẹ́ púpọ̀
• “Ẹ̀fọ́n ni mo gẹ́” – Mo ní àṣìṣe
• “Omi ò kin àpáta” – Àwọn ènìyàn méjì kò bára wọn mu

IṢẸ́ KÍLÁÀSÌ

1. Ìdásílẹ̀: Dá àwọn àkànlò èdè mọ́ nínú gbólóhùn
2. Ìtúmọ̀: Túmọ̀ àwọn àkànlò èdè
3. Ìkọ́ni: Kọ àwọn gbólóhùn tuntun pẹ̀lú àkànlò èdè
4. Eré: Ṣe eré àfiwé àti àkànlò èdè

ÌDÁNWÒ

1. Kí ni àkànlò èdè?
2. Dárúkọ oríṣi àkànlò èdè mẹ́fà
3. Túmọ̀ àkànlò èdè yìí: “Ó jẹ́ kìnnìún”
4. Kọ gbólóhùn kan pẹ̀lú àkànlò àfiwé
5. Dá àkànlò èdè mọ́ nínú: “Oòrùn ń rẹ́rìn-ín”
6. Kí ni ìwúlò àkànlò èdè?
7. Pè àpẹẹrẹ àkànlò àtúndá kan

IṢẸ́ ILÉ

1. Kọ gbólóhùn mẹ́wàá pẹ̀lú oríṣiríṣi àkànlò èdè
2. Dá àwọn àkànlò èdè mọ́ nínú orin tàbí ewì tí ẹ mọ̀
3. Túmọ̀ àwọn àkànlò èdè márùn-ún tí àwọn òbí yín máa ń lò
4. Kọ ìwé kúkúrú kan nípa “Ọjọ́ Mi” pẹ̀lú lílo àkànlò èdè púpọ̀

ÀFIKÚN

Ní ẹ̀kọ́ tí ń bọ̀, a óò kọ́ nípa “Àwọn Òwe àti Àkànlò Èdè” àti bí wọ́n ṣe jọra àti yàtọ̀.