Oro Äfiwé Basic 5 Yoruba Lesson Note

ÈTÒ ẸKỌ́

Ní òpin ìdánilẹ́kọ̀ọ́, àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò lè: i. fún ọ̀rọ̀ àfiwé ní òríkì ii. dárúkọ oríṣiríṣi ọ̀rọ̀ àfiwé tó wà nínú èdè Yorùbá iii. ṣe ẹkúnrẹrẹ àlàyé lórí ọ̀kọ̀ọ̀kan ẹya ọ̀rọ̀ iv. lò wọ́n ní gbólóhùn kíkún v. dá wọn mọ́ nínú gbólóhùn vi. “Sadé rẹwà púpọ̀ bíi ẹyẹ ọ̀kín”

ÀKÓÓNÚ ẸKỌ́

Kí ni Ọ̀rọ̀ Àfiwé?

Ọ̀rọ̀ àfiwé ni àwọn ọ̀rọ̀ tí a ń lò láti fi ohun kan wé ohun mìíràn. A máa ń lò ó láti fi hàn pé ohun méjì tàbí júù bẹ́ẹ̀ jọra nínú àwọn àbùdá kan. Ọ̀rọ̀ àfiwé ń mú gbólóhùn wa dára sí i.

Òríkì Ọ̀rọ̀ Àfiwé

• Ọ̀rọ̀ tí ń mú èdè dára
• Àpilẹ̀kọ kọ́ḿbọ tó dùn sí etí
• Ọ̀rọ̀ tí ń fi ìjọra hàn
• Àkójọpọ̀ ẹwà ọ̀rọ̀
• Ọ̀rọ̀ tí ń mú kí àlàyé yé ni dáadáa
• Ohun tí ń ṣọ́ ọ̀rọ̀ ní ẹwà
• Àṣà tó ń fi ìdánimọ̀ hàn

Àwọn Oríṣiríṣi Ọ̀rọ̀ Àfiwé

1. Àfiwé Pẹ̀lú “Bíi”

Eléyìí ni ọ̀rọ̀ àfiwé tí a ń lò ọ̀rọ̀ “bíi” láti fi ohun kan wé ohun mìíràn.

Àwọn Àpẹẹrẹ:

• Ó rẹwà bíi ẹyẹ ọ̀kín – Ó dára bí ẹyẹ ọ̀kín
• Ó yára bíi ẹkùn – Ó yára bí ẹkùn
• Ó dùn bíi oyin – Ó dùn bí oyin
• Ó funfun bíi òwú – Ó funfun bí òwú
• Ó dúdú bíi ẹyin – Ó dúdú bí ẹyin

Gbólóhùn Kíkún:

• Adé rẹwà bíi ẹyẹ ọ̀kín, gbogbo ènìyàn ní ìgbà náà ń wo ó.
• Bọ́lá yára bíi ẹkùn nígbà tí ó ń sáré.

2. Àfiwé Pẹ̀lú “Gẹ́gẹ́ Bí”

Eléyìí ni ọ̀rọ̀ àfiwé tí a ń lò “gẹ́gẹ́ bí” láti fi ìjọra hàn.

Àwọn Àpẹẹrẹ:

• Ó ṣòro gẹ́gẹ́ bí òkúta – Ó le bí òkúta
• Ó rọrùn gẹ́gẹ́ bí omi – Ó rọrùn bí omi
• Ó ga gẹ́gẹ́ bí igi – Ó ga bí igi
• Ó kéré gẹ́gẹ́ bí ẹyẹ – Ó kéré bí ẹyẹ

Gbólóhùn Kíkún:

• Iṣẹ́ náà ṣòro gẹ́gẹ́ bí òkúta fún àwọn akẹ́kọ̀ọ́.
• Fẹ́mi ga gẹ́gẹ́ bí igi nínú kíláàsì.

3. Àfiwé Pẹ̀lú “Ju…Lọ”

Eléyìí ni ọ̀rọ̀ àfiwé tí a ń lò “ju…lọ” láti fi hàn pé nǹkan kan pọ̀ ju èkejì lọ.

Àwọn Àpẹẹrẹ:

• Ó dára ju ẹ̀ lọ – Ó dára sí i ju ìwọ lọ
• Ó tóbi ju eléyìí lọ – Ó tóbi sí i ju eléyìí lọ
• Ó yára ju mi lọ – Ó yára sí i ju èmi lọ
• Ó gbọ́n ju gbogbo wa lọ – Ó gbọ́n sí i ju gbogbo wa lọ

Gbólóhùn Kíkún:

• Àkin dára ju àwọn ẹgbẹ́ rẹ̀ lọ.
• Iṣẹ́ yìí ṣòro ju ti àna lọ.

4. Àfiwé Pẹ̀lú “…Gan-an”

Eléyìí ni ọ̀rọ̀ àfiwé tí a ń lò “gan-an” láti fi àtẹnumọ́ àti ìtẹ́wọ́gbà hàn.

Àwọn Àpẹẹrẹ:

• Ó dára gan-an – Ó dára púpọ̀
• Ó kéré gan-an – Ó kéré púpọ̀
• Ó pupa gan-an – Ó pupa púpọ̀
• Ó yára gan-an – Ó yára púpọ̀

Gbólóhùn Kíkún:

• Oúnjẹ náà dùn gan-an ní ilé Túndé.
• Òjò rọ̀ gan-an lóòrọ̀ òní.

5. Àfiwé Pẹ̀lú “Bí Ẹni Tí”

Eléyìí ni ọ̀rọ̀ àfiwé tí a ń lò “bí ẹni tí” láti ṣàpèjúwe ìhùwàsí tàbí ìṣe kan.

Àwọn Àpẹẹrẹ:

• Ó ń rin bí ẹni tí ó ń jó – Ó ń rin bí ẹni tó ń jó
• Ó ń sọ̀rọ̀ bí ẹni tí ó bínú – Ó ń sọ̀rọ̀ bí ẹni tó bínú
• Ó ń kọrin bí ẹni tí ó ní ayọ̀ – Ó ń kọrin bí ẹni tó ní ayọ̀

Gbólóhùn Kíkún:

• Kẹ́hindé ń rin bí ẹni tí ó ń jó nígbà tó gbọ́ ìròyìn dídára náà.

Ìwúlò Ọ̀rọ̀ Àfiwé

1. Ìṣọ́ra Gbólóhùn: Láti mú gbólóhùn wa dára
2. Àlàyé Kedere: Láti mú kí àlàyé yé ni dáadáa
3. Ìfẹ́hàntì: Láti fi ẹwà hàn sí ọ̀rọ̀
4. Kíkọ Ewì: Láti kọ ewì tó dára
5. Ìbánisọ̀rọ̀: Láti mú ìbánisọ̀rọ̀ dùn

Àwọn Àpẹẹrẹ Mìíràn

• Ó kéré bíi ọmọ ẹyẹ – Ó kéré púpọ̀
• Ilé náà tóbi gẹ́gẹ́ bí àgọ́ – Ilé náà tóbi púpọ̀
• Ó mọ́ ju àwọn mìíràn lọ – Ó mọ́ sí i ju àwọn yòókù
• Àwọn ọmọ náà dùn gan-an – Àwọn ọmọ náà dùn púpọ̀
• Ó ń ṣiṣẹ́ bí ẹni tí ó fẹ́ parí kánkán – Ó ń ṣiṣẹ́ àìnírẹ̀tí

Ìdásílẹ̀ Àfiwé Nínú Gbólóhùn

Láti dá ọ̀rọ̀ àfiwé mọ́ nínú gbólóhùn, a gbọdọ̃ wá:

1. Àwọn ọ̀rọ̀ àmì: bíi, gẹ́gẹ́ bí, ju…lọ, gan-an, bí ẹni tí
2. Ohun tí a ń fiwé: Kí ni ẹni tí a ń fiwé?
3. Ohun tí a fi wé e: Kí ni ohun tí a fi ń wé e?

Àdánwò Gbólóhùn

Jẹ́ kí a wo gbólóhùn yìí: “Sadé rẹwà púpọ̀ bíi ẹyẹ ọ̀kín”

• Ọ̀rọ̀ àmì: “bíi”
• Ohun tí a ń fiwé: Sadé
• Ohun tí a fi wé e: ẹyẹ ọ̀kín
• Àbùdá tí a ń fiwé: ẹwà (rẹwà)
• Ìtumọ̀: Sadé dára púpọ̀ bí ẹyẹ ọ̀kín ṣe dára

IṢẸ́ KÍLÁÀSÌ

1. Ìdásílẹ̀: Dá àwọn ọ̀rọ̀ àfiwé mọ́ nínú gbólóhùn
2. Ìdàpọ̀: Kọ gbólóhùn tuntun pẹ̀lú ọ̀rọ̀ àfiwé
3. Ìtúmọ̀: Túmọ̀ àwọn gbólóhùn tó ní ọ̀rọ̀ àfiwé
4. Eré: Ṣe eré àfiwé pẹ̀lú ara ẹ ní kíláàsì

ÌDÁNWÒ

1. Kí ni ọ̀rọ̀ àfiwé?
2. Dárúkọ oríṣi ọ̀rọ̀ àfiwé márùn-ún
3. Túmọ̀ gbólóhùn yìí: “Ó yára bíi ẹkùn”
4. Kọ gbólóhùn kan pẹ̀lú “gẹ́gẹ́ bí”
5. Dá ọ̀rọ̀ àfiwé mọ́ nínú: “Ọmọ náà ga ju baba rẹ̀ lọ”
6. Kí ni ìwúlò ọ̀rọ̀ àfiwé?
7. Pàrọ̀ gbólóhùn yìí sí ọ̀rọ̀ àfiwé: “Ó dára púpọ̀”

IṢẸ́ ILÉ

1. Kọ gbólóhùn mẹ́wàá pẹ̀lú oríṣiríṣi ọ̀rọ̀ àfiwé
2. Dá àwọn ọ̀rọ̀ àfiwé mọ́ nínú gbólóhùn mẹ́ta tí ẹ bá kọ̀wé tàbí gbọ́
3. Fi ọ̀rọ̀ àfiwé ṣàpèjúwe ẹgbẹ́ yín kan
4. Kọ ìwé kékeré kan nípa “Ọjọ́ Mi” pẹ̀lú lílo ọ̀rọ̀ àfiwé púpọ̀

ÀFIKÚN

Ní ẹ̀kọ́ tí ń bọ̀, a óò kọ́ nípa “Ọ̀rọ̀ Àrokò” àti bí wọ́n ṣe yàtọ̀ sí ọ̀rọ̀ àfiwé.