Ejije Nkenke (Izu Ahịa Na Ọrụ Ugbo) – Basic 5 Igbo Lesson Note (First Term)

1. Nkọwa Ejije (Definition of Drama)

Ihe Bụ Ejije?

Ejije bụ ụdị egwuregwu ebe ndị mmadụ na-eme ka ha bụ ndị ọzọ wee gosi akụkọ n’ihu ndị na-ekiri ha. Ọ bụ ụzọ e si akọ akụkọ site n’iji ahụ, olu, na omume.

Ihe Dị na Ejije

1. Ndị na-eme ejije (Actors) – Ndị na-eme ka ha bụ ndị ọzọ
2. Akụkọ (Story) – Ihe na-eme n’ejije ahụ
3. Mkparịta ụka (Dialogue) – Okwu ndị na-eme ejije na-ekwu
4. Ebe a na-eme ya (Stage) – Ebe a na-egosi ejije
5. Ndị na-ekiri (Audience) – Ndị na-ekiri ejije ahụ
6. Uwe ejije (Costumes) – Uwe pụrụ iche ha na-eyi
7. Ihe ejije (Props) – Ihe dị iche iche e ji eme ejije

Ụdị Ejije Dị Iche Iche

1. Ejije na-atọ ọchị (Comedy) – Nke na-eme ka ndị mmadụ chịa ọchị
2. Ejije na-ewute (Tragedy) – Nke na-ewute ndị mmadụ
3. Ejije nkuzi (Educational) – Nke na-akụzi ihe
4. Ejije omenala (Traditional) – Nke gbasara omenala anyị

2. Nkọwa Ihe Bụ Ahịa na Ọrụ Ugbo

A. Ahịa (Market)

Ahịa bụ ebe ndị mmadụ na-abịa zụọ ma reekwa ihe dị iche iche.

Ndị Mmadụ Dị n’Ahịa:

1. Ndị na-ere ahịa (Traders/Vendors) 
   1. Nwanyị na-ere akwụkwọ nri
   2. Nwoke na-ere anụ
   3. Nwaanyị na-ere mkpụrụ osisi
   4. Nwoke na-ere azụ
   5. Nwaanyị na-ere achịcha
2. Ndị na-azụ ahịa (Customers/Buyers) 
   1. Nne ezinụlọ na-azụ nri
   2. Papa na-azụ ihe ọ chọrọ
   3. Ụmụaka na-eso nne ha
   4. Ndị agadi na-azụ ihe ha chọrọ
3. Ndị ọrụ n’ahịa (Market Workers) 
   1. Onye na-elekọta ahịa
   2. Ndị na-eme ka ebe ahịa dị ọcha
   3. Ndị na-enye ọrụ dị iche iche

Ihe Dị n’Ahịa:

• Nri: Ji, ede, akwụkwọ nri, mkpụrụ osisi
• Anụ: Anụ ehi, anụ ewu, anụ ọkụkọ, azụ
• Ihe ndị ọzọ: Akwa, akpụkpọ ụkwụ, ihe ọṅụṅụ

Omume n’Ahịa:

• Ire na ịzụ ahịa
• Ịgba ego (bargaining)
• Ịtụle ihe
• Ịkwụ ego
• Ikwurịta okwu

B. Ọrụ Ugbo (Farming Activities)

Ọrụ ugbo bụ ọrụ a na-arụ n’ubi iji mepụta nri na ihe ndị ọzọ.

Ndị na-arụ Ọrụ Ugbo:

1. Onye ọrụ ugbo (Farmer) – Onye nwe ubi
2. Ndị na-enyere aka (Farm helpers) – Ndị na-enyere onye ọrụ ugbo aka
3. Ụmụ ezinụlọ – Ndị na-enyere aka n’ọrụ ugbo

Ọrụ Dị Iche Iche n’Ugbo:

1. Ịkọ ala (Land clearing) – Ikpochapụ ahịhịa na osisi
2. Ịgha ala (Tilling) – Ịkwagha ala ka ọ dị nro
3. Ịkụ mkpụrụ (Planting) – Itinye mkpụrụ n’ala
4. Ilekọta ihe ubi (Weeding) – Ikpochapụ ahịhịa ọjọọ
5. Ịgba mmiri (Watering) – Inye ihe ubi mmiri
6. Iweta ihe ubi (Harvesting) – Ịghọta ihe ubi mgbe ha chara

Ihe A na-akụ n’Ugbo:

• Nri: Ji, ede, akwụkwọ nri, ọka
• Mkpụrụ osisi: Ube, udara, icheku
• Ihe ọṅụṅụ: Ngwọ, oroma

Ngwa Ọrụ Ugbo:

• Nma – Iji bee ubi
• Shọvel – Iji gwuo ala
• Machete – Iji bee ahịhịa
• Ekwu – Iji kpachie ihe
• Nkata – Iji chịkọta ihe ubi

3. Iji Ahịa na Ọrụ Ugbo Mee Ejije

A. Atụmatụ Ejije Nkenke Maka Ahịa

Ejije 1: “N’Ahịa Nkịtị”

Ndị na-eme ejije:

• Mama Kelechi (onye na-ere akwụkwọ nri)
• Papa Chinwe (onye na-azụ ahịa)
• Adaeze (nwa na-eso papa ya)
• Emeka (onye na-ere mkpụrụ osisi)

Akụkọ: Papa Chinwe na nwa ya Adaeze gara ahịa ịzụ ihe ha ga-esi sie nri abalị. Ha chọrọ ịzụ akwụkwọ nri na mkpụrụ osisi.

Ejije:

Papa Chinwe: Adaeze, ka anyị gaa ahịa ịzụ ihe anyị ga-esi sie nri abalị.

Adaeze: Papa, ọ dị mma! Kedu ihe anyị ga-azụ?

Papa Chinwe: Anyị ga-azụ akwụkwọ nri na mkpụrụ osisi.

(Ha na-aga n’ebe Mama Kelechi)

Papa Chinwe: Ndewo Mama Kelechi! Kedu ka ị mere?

Mama Kelechi: Ndewo Papa Chinwe! Adị m mma. Kedu ihe ị chọrọ ịzụ taa?

Papa Chinwe: M chọrọ ịzụ akwụkwọ nri. Kedu ọnụ ahịa ha?

Mama Kelechi: Otu nkata akwụkwọ nri bụ naịra iri abụọ.

Adaeze: Papa, ha dị ọnụ!

Papa Chinwe: Mama Kelechi, biko melie ya. Iri na ise ka m ga-akwụ.

Mama Kelechi: Ọ dị mma, iri na asaa ka ị kwụọ.

Papa Chinwe: Ọ dị mma! Nke ahụ ka m ga-anara.

(Ha na-aga n’ebe Emeka)

Emeka: Ndewo! Bịanụ zụọ mkpụrụ osisi ọhụrụ!

Adaeze: Emeka, kedu mkpụrụ osisi ị nwere?

Emeka: M nwere ube, udara, na banana.

Papa Chinwe: Kedu ọnụ ahịa ube?

Emeka: Otu ube bụ naịra ise.

Adaeze: Papa, ya zụọ ube iri!

Papa Chinwe: Ọ dị mma. Nye m ube iri.

(Papa Chinwe na-akwụ ego)

Papa Chinwe: Daalụ Emeka!

Emeka: Ọ dịghị ihe! Laghachinụ ọzọ!

Adaeze: Papa, anyị enwetala ihe niile anyị chọrọ!

Papa Chinwe: Ee, ka anyị laa n’ụlọ gaa sie nri.

Ejije 2: “Onye Na-ere Azụ”

Ndị na-eme ejije:

• Mama Ngozi (onye na-ere azụ)
• Nwanne John (onye na-azụ ahịa)
• Kelechi (enyi ya)

Akụkọ: Nwanne John chọrọ ịzụ azụ maka nri ụbọchị Sọnde. Ọ gara n’ebe Mama Ngozi ka ọ zụọ azụ kacha mma.

Ejije 3: “Ọnụ Ahịa Dị Elu”

Ndị na-eme ejije:

• Mama Ada (onye na-azụ ahịa)
• Papa Emeka (onye na-ere ji)
• Obioma (nwa Mama Ada)

Akụkọ: Mama Ada gara ahịa ịzụ ji mana ọnụ ahịa ya dị elu nke ukwuu. Ọ na-agbalị ịgba ego ka Papa Emeka melie ọnụ ahịa.

B. Atụmatụ Ejije Nkenke Maka Ọrụ Ugbo

Ejije 1: “Oge Ịkụ Mkpụrụ”

Ndị na-eme ejije:

• Papa Chidi (onye ọrụ ugbo)
• Mama Chidi (nwunye ya)
• Chidi na Chioma (ụmụ ha)
• Onye agbata obi

Akụkọ: Oge ịkụ mkpụrụ eruola. Papa Chidi na ezinụlọ ya na-akwadebe ịga ubi ịkụ ji na ọka.

Ejije:

Papa Chidi: Mama Chidi, oge ịkụ mkpụrụ eruola. Ka anyị kwadebe ịga ubi.

Mama Chidi: Ọ dị mma Papa Chidi. Kedu ihe anyị ga-akụ afọ a?

Papa Chidi: Anyị ga-akụ ji, ọka, na ede.

Chidi: Papa, anyị ga-eso gị?

Papa Chidi: Ee, unu ga-enyere m aka.

Chioma: M ga-enyere mama ya aka ịkụ ede.

Mama Chidi: Ọ dị mma nwa m. Ka anyị kpọrọ onye agbata obi ka o nyere anyị aka.

(Onye agbata obi na-abịa)

Onye agbata obi: Ndewo ezinụlọ Chidi! M nụrụ na unu na-aga ubi taa.

Papa Chidi: Ee, biko bịa nyere anyị aka.

Onye agbata obi: Ọ dị mma! Ka anyị malite.

(Ha niile na-aga ubi)

Papa Chidi: Ebe a ka anyị ga-akụ ji.

Chidi: Papa, kedu ka m ga-esi kụọ ya?

Papa Chidi: Lee, i tinye mkpụrụ ji n’ime ala ma kpuchie ya.

Chioma: Mama, m mechala ebe m ga-akụ ede.

Mama Chidi: Ọ dị mma. Ugbu a tinye mkpụrụ ede na kpuchie ha.

Onye agbata obi: Ọrụ anyị na-aga nke ọma!

Papa Chidi: Ee, n’oge owuwe ihe ubi, anyị ga-enwe nri hụrụ.

Ejije 2: “Oge Owuwe Ihe Ubi”

Ndị na-eme ejije:

• Mama Eze (onye ọrụ ugbo)
• Eze na Amaka (ụmụ ya)
• Onye ọrụ ugbo ọzọ

Akụkọ: Oge owuwe ihe ubi eruola. Mama Eze na ụmụ ya na-aga ubi ịghọta ji na ọka ha kụrụ.

Ejije 3: “Nsogbu n’Ugbo”

Ndị na-eme ejije:

• Papa Obinna (onye ọrụ ugbo)
• Obinna (nwa ya)
• Onye ọkachamara ugbo

Akụkọ: Papa Obinna chọpụtara na ihe ubi ya na-anwụ. Ọ kpọrọ onye ọkachamara ka o nyere ya ndụmọdụ.

Ihe Ụmụakwụkwọ Ga-enwe Ike Ime

1. Ikọwa Ihe Bụ Ejije

Nkọwa Zuruoke:

Ụmụakwụkwọ kwesịrị inwe ike ikọwa na:

• Ejije bụ ụdị egwuregwu ebe ndị mmadụ na-eme ka ha bụ ndị ọzọ
• Ọ bụ ụzọ e si akọ akụkọ site n’iji ahụ, olu, na omume
• E nwere ndị na-eme ejije na ndị na-ekiri
• O nwere akụkọ, mkparịta ụka, na ihe ejije
• Ọ na-eme ka ndị mmadụ mụta ihe ma nwee obi ụtọ

Atụmatụ Nkọwa:

“Ejije bụ mgbe ụmụaka ma ọ bụ ndị okenye na-eme ka ha bụ ndị ọzọ n’ihu ndị mmadụ. Ha na-ekwu okwu, na-eme omume, ma na-egosi akụkọ. Ọ dị ka egwuregwu mana ọ na-akụzi anyị ihe.”

2. Imee Ihe Ngosi Izu Ahịa

A. Ime Ejije Ahịa Nkenke

Otu 1: N’Ahịa Akwụkwọ Nri

• Otu ụmụakwụkwọ ga-eme ka ha bụ ndị na-ere akwụkwọ nri
• Ndị ọzọ ga-eme ka ha bụ ndị na-azụ ahịa
• Ha ga-egosi ka e si ere na azụ akwụkwọ nri
• Ha ga-egosi ịgba ego

Otu 2: N’Ahịa Mkpụrụ Osisi

• Ụmụakwụkwọ ga-eme ka ha bụ ndị na-ere mkpụrụ osisi
• Ndị ọzọ ga-abịa ịzụ mkpụrụ osisi dị iche iche
• Ha ga-egosi ka e si ahọpụta mkpụrụ osisi dị mma
• Ha ga-egosi ka e si kwụọ ego

Otu 3: N’Ahịa Anụ

• Ụfọdụ ga-eme ka ha bụ ndị na-ere anụ
• Ndị ọzọ ga-abịa ịzụ anụ maka nri
• Ha ga-egosi ka e si ahọpụta anụ dị mma
• Ha ga-egosi ụdị anụ dị iche iche

B. Ihe Ụmụakwụkwọ Ga-eji Mee Ejije Ahịa

Ihe Ejije (Props):

• Nkata maka itinye ihe
• Ego ejije (akwụkwọ mpempe)
• Akwụkwọ nri ejije
• Mkpụrụ osisi ejije
• Efere na ngaji

Uwe Ejije:

• Uwe ndị na-ere ahịa
• Akwa isi maka ndị nwanyị na-ere ahịa
• Uwe ndị na-azụ ahịa

Ebe A Ga-eme Ya:

• N’ime klaasị
• N’ogige ụlọ akwụkwọ
• N’ebe ọ bụla kọrọ nkọ

3. Ha Mmasi n’Imee Ejije

A. Ihe Ga-eme Ka Ụmụakwụkwọ Nwee Mmasi

1. Ekwekọrịta n’Ime Ejije:

• Nye onye ọ bụla ọrụ o ga-arụ
• Mee ka onye ọ bụla nwee ihe o ga-ekwu
• Gbaa ha ume ka ha nwee ntụkwasị obi
• Gosi ha na ejije na-atọ ụtọ

2. Ụdị Ejije Dị Mfe:

• Malite na ejije dị mkpụmkpụ
• Jiri okwu dị mfe
• Mee ka ọ bụrụ ihe na-atọ ọchị
• Jiri ihe ha maara eme ejije

3. Inye Ha Ohere:

• Nye onye ọ bụla ohere ime ejije
• Gbalịa ịhọrọ ejije dị iche iche
• Mee ka ha nwee ohere mepụta ejije ha
• Kwanyere ha ùgwù mgbe ha mere nke ọma

B. Atụmatụ Ime Ka Ha Nwee Mmasi

Mmega Aka 1: Mepụta Ejije Nke Ha

• Nye ụmụakwụkwọ ohere mepụta ejije nke ha
• Nye ha isiokwu dị iche iche
• Gbaa ha ume ka ha jiri mmụọ nsọ ha mee ya
• Gosi ha ejije dị mma

Mmega Aka 2: Asọmpị Ejije

• Mee asọmpị ejije n’etiti otu dị iche iche
• Nye ihe nrite maka ejije kacha mma
• Mee ka ọ bụrụ ihe na-atọ ụtọ
• Nye onye ọ bụla ohere imeri

Mmega Aka 3: Ejije Ụbọchị Pụrụ Iche

• Mee ejije n’ụbọchị ememme ụlọ akwụkwọ
• Kpọọ ndị nne na nna ka ha bịa kirie
• Mee foto na vidio ejije ahụ
• Gosi na ejije dị mkpa

Mmega Aka (Practice Exercises)

Mmega Aka 1: Kọwaa Ejije

Jiri okwu ndị a kọwaa ihe ejije bụ:

1. Ejije bụ ________________
2. Ndị na-eme ejije na-________________
3. Ndị na-ekiri ejije na-________________
4. Ihe dị na ejije bụ ________________

Mmega Aka 2: Chọpụta Ihe Dị na Ejije

Chọpụta ihe ndị a n’ejije:

• _______ na-eme ejije
• _______ na-ekiri ejije
• _______ bụ akụkọ a na-akọ
• _______ bụ uwe ha na-eyi
• _______ bụ ihe ha na-eji

Mmega Aka 3: Hazie Ejije Ahịa

Hazie ejije ahịa site n’ịhọrọ:

1. Ndị ga-eme ejije: ________________
2. Ihe ha ga-ere: ________________
3. Ebe ha ga-eme ya: ________________
4. Ihe ha ga-eji: ________________

Mmega Aka 4: Dee Mkparịta Ụka

Dee mkparịta ụka dị n’etiti onye na-ere ahịa na onye na-azụ ahịa:

Onye na-ere ahịa: ________________ Onye na-azụ ahịa: ________________ Onye na-ere ahịa: ________________ Onye na-azụ ahịa: ________________

Mmega Aka 5: Chọọ Isiokwu Ejije

Chọọ isiokwu ejije ndị a:

1. Maka ahịa: ________________
2. Maka ọrụ ugbo: ________________
3. Maka ezinụlọ: ________________
4. Maka ụlọ akwụkwọ: ________________

Mmega Aka 6: Kwuo Ihe Ga-eme

Kwuo ihe ga-eme n’ejije ndị a:

1. “N’Ahịa Ọkụkọ”: ________________
2. “Onye Ọrụ Ugbo na Ụmụ Ya”: ________________
3. “Oge Owuwe Ihe Ubi”: ________________

Mmega Aka 7: Tụnyere Ejije na Akụkọ

Tụnyere ejije na akụkọ:

Mmega Aka 8: Mepụta Ejije Nke Gị

Mepụta ejije nkenke nke gị:

Isiokwu: ________________ Ndị na-eme ejije: ________________ Akụkọ: ________________ Ihe mbụ ga-eme: ________________ Ihe ga-esote: ________________ Otu ọ ga-esi kwụsị: ________________

Mmega Aka 9: Chọpụta Omume N’Ahịa

Chọpụta omume ndị a na-eme n’ahịa:

Mmega Aka 10: Chọpụta Ọrụ N’Ugbo

Chọpụta ọrụ ndị a na-arụ n’ugbo:

Atụmatụ Ejije Zuru Oke

Ejije: “Onye Ọrụ Ugbo na Onye Ahịa”

Ndị na-eme ejije:

• Papa Emeka (onye ọrụ ugbo)
• Mama Kelechi (onye na-ere ahịa)
• Chidi (nwa Papa Emeka)
• Ndị na-azụ ahịa (mmadụ abụọ ma ọ bụ atọ)

Akụkọ: Papa Emeka kpọturu ji ya n’ugbo. Ọ chọrọ ire ụfọdụ n’ahịa. Ọ gara n’ebe Mama Kelechi ka ọ tụgharịa ji ya. Mama Kelechi zụrụ ji ahụ ma malite iresị ndị mmadụ.

Ihe Ejije:

• Ji ejije
• Nkata
• Ego ejije
• Akpa maka itinye ji

Usoro Ejije:

Ọnọdụ 1: N’Ugbo Papa Emeka na Chidi nọ n’ugbo na-eweta ji

Papa Emeka: Chidi, lee ka ji anyị si chaa nke ọma!

Chidi: Papa, ha mara mma nke ukwuu! Anyị ga-eri ha niile?

Papa Emeka: Mba, anyị ga-eri ụfọdụ ma ree ụfọdụ n’ahịa.

Chidi: Ọ dị mma Papa! Ka anyị bugaa ha ahịa.

Ọnọdụ 2: N’Ahịa Papa Emeka na Chidi na-aga n’ebe Mama Kelechi

Papa Emeka: Ndewo Mama Kelechi!

Mama Kelechi: Ndewo Papa Emeka! Kedu ihe ị wetara?

Papa Emeka: M wetara ji ọhụrụ. Ị chọrọ ịzụ ụfọdụ?

Mama Kelechi: Ee! Ha dị mma nke ukwuu. Kedu ọnụ ahịa ha?

Papa Emeka: Otu nkata bụ naịra narị abụọ.

Mama Kelechi: Ọ dị mma. M ga-azụ nkata atọ.

Mama Kelechi na-akwụ ego. Papa Emeka na Chidi na-ala

Ọnọdụ 3: Mama Kelechi Na-ere Ji Ndị na-azụ ahịa na-abịa

Onye azụ ahịa 1: Ndewo! Kedu ọnụ ahịa ji ndị a?

Mama Kelechi: Onye ọrụ ugbo wetara ha taa. Ha dị ọhụrụ!

Onye azụ ahịa 2: Ha mara mma! M ga-azụ ụfọdụ.

Mama Kelechi na-ere ji nye ndị niile na-azụ ahịa

Onye azụ ahịa 1: Daalụ Mama Kelechi!

Mama Kelechi: Ọ dịghị ihe! Laghachinụ ọzọ!

Okwu Ndị Dị Mkpa (Key Vocabulary)

Okwu Gbasara Ejije

• Ejije = Drama/Play
• Ime ejije = Acting
• Onye na-eme ejije = Actor
• Onye na-ekiri = Audience
• Mkparịta ụka = Dialogue
• Ihe ejije = Props
• Uwe ejije = Costume

Okwu Gbasara Ahịa

• Ahịa = Market
• Ire ahịa = Selling
• Ịzụ ahịa = Buying
• Onye na-ere ahịa = Trader/Vendor
• Onye na-azụ ahịa = Customer
• Ọnụ ahịa = Price
• Ịgba ego = Bargaining

Okwu Gbasara Ọrụ Ugbo

• Ọrụ ugbo = Farming
• Onye ọrụ ugbo = Farmer
• Ubi = Farm
• Ịkụ mkpụrụ = Planting
• Owuwe ihe ubi = Harvesting
• Ihe ubi = Crops
• Ngwa ọrụ ugbo = Farm tools