Âwon onà ti à n gbà se ìbeere, iwülo ìlu lilu Iawùjo Yoruba, Itan Akoni Logbon Basic 4 Yoruba Lesson Note

Ede: Àwọn Ọ̀nà Tí À Ń Gbà Ṣe Ìbéèrè (Various Ways of Asking Questions)

1. Àwọn Ìrísí Ìbéèrè Pàtàkì:
2. Ìbéèrè Ìdáhùn Bẹ́ẹ̀ni/Bẹ́ẹ̀kọ́ (Yes/No Questions):
3. a) Lílo “Ṣé” – Formal Style:

• Structure: Ṣé + Subject + Verb + Object + ?
• Examples:
  1. Ṣé o ti jẹun? (Have you eaten?)
  2. Ṣé àwa ó lọ báyìí? (Shall we go now?)
  3. Ṣé ó ń rọ̀? (Is it raining?)
  4. Ṣé wọ́n ti dé? (Have they arrived?)
  5. Ṣé o mọ̀ mí? (Do you know me?)

1. b) Lílo “Àbí/Tàbí” – Alternative/Confirmation:

• Structure: Statement + àbí/tàbí + alternative + ?
• Examples:
  • O fẹ́ ìrẹ̀sì àbí àmàlà? (Do you want rice or amala?)
  • Ó wà níbẹ̀ tàbí kò sí? (Is he there or not?)
  • A lọ lónìí àbí ọ̀la? (Do we go today or tomorrow?)
  • Ó dára àbí ó burú? (Is it good or bad?)

1. c) Lílo “Njẹ́” – Polite Inquiry:

• Structure: Njẹ́ + Statement + ?
• Examples:
  1. Njẹ́ o ti rí i? (Have you seen it?)
  2. Njẹ́ ó wá pẹ̀lú rẹ? (Did he come with you?)
  3. Njẹ́ a lè lọ báyìí? (Can we go now?)
  4. Njẹ́ ó ṣeé ṣe? (Is it possible?)

1. d) Ìbéèrè Láì Fi Ọ̀rọ̀ Ìbéèrè:

• Structure: Statement with rising intonation
• Examples:
  1. O lọ? (You went?)
  2. Ó dé? (He arrived?)
  3. Wọ́n ti lọ? (They have left?)
  4. O mọ̀ ọ́? (You know him?)

2. Ìbéèrè Àlàyé (Information Questions):
3. a) “Tani” (Who) – Ìbéèrè Ènìyàn:

• Basic Structure: Tani + action/description + ?
• Examples:
  1. Tani ó ṣe èyí? (Who did this?)
  2. Tani bàbá rẹ? (Who is your father?)
  3. Tani ó wá látijọ́? (Who came yesterday?)
  4. Tani ó bá ọ lọ? (Who went with you?)

Advanced “Tani” Forms:

• Tani ló ṣe? (Who exactly did it?)
• Tani ni ẹ̀yin? (Who are you people?)
• Tani gbogbo wọn? (Who are all of them?)

1. b) “Kí ni” (What) – Ìbéèrè Ohun:

• Basic Structure: Kí ni + subject + verb/description + ?
• Examples:
  1. Kí ni o ń ṣe? (What are you doing?)
  2. Kí ni ó jẹ? (What did he eat?)
  3. Kí ni ó ṣẹlẹ̀? (What happened?)
  4. Kí ni ìtumọ̀ rẹ̀? (What does it mean?)

Extended “Kí ni” Forms:

• Kí ni kí ni o ní? (What and what do you have?)
• Kí ni ó ní láti ṣe? (What does he have to do?)
• Kí ni yóò ṣẹlẹ̀? (What will happen?)

1. c) “Níbo/Ibo” (Where) – Ìbéèrè Ibi:

• Basic Structure: Níbo/Ibo ni + subject + action + ?
• Examples:
  1. Níbo ni o lọ? (Where did you go?)
  2. Ibo ni ó wà? (Where is he?)
  3. Níbo ni o rí i? (Where did you see it?)
  4. Ibo ni a ó pàdé? (Where shall we meet?)

Directional Questions:

• Níbo ni o ti wá? (Where did you come from?)
• Ibo ni o ń lọ? (Where are you going?)
• Níbo ni o gbé? (Where do you live?)

1. d) “Ìgbà wo/Nígbà wo” (When) – Ìbéèrè Àkókò:

• Basic Structure: Ìgbà wo ni + event + ?
• Examples:
  1. Ìgbà wo ni o dé? (When did you arrive?)
  2. Nígbà wo ni wọ́n ó padà? (When will they return?)
  3. Ìgbà wo ni ó bẹ̀rẹ̀? (When did it start?)
  4. Nígbà wo ni ó parí? (When did it end?)

Time-specific Questions:

• Àkókò wo ni o fẹ́ lọ? (What time do you want to go?)
• Ọjọ́ wo ni ó dé? (What day did he arrive?)
• Oṣù wo ni a ó ṣe é? (What month shall we do it?)

1. e) “Báwo” (How) – Ìbéèrè Ọ̀nà:

• Basic Structure: Báwo ni + subject + verb + ?
• Examples:
  1. Báwo ni o ṣe mọ̀? (How do you know?)
  2. Báwo ni ó ṣe ṣẹlẹ̀? (How did it happen?)
  3. Báwo ni o ṣe dé ibí? (How did you get here?)
  4. Báwo ni ara rẹ? (How are you?)

Method Questions:

• Báwo la ṣe lè ṣe é? (How can we do it?)
• Báwo ni ó ṣe rí? (How does it look?)
• Báwo ni ó ṣe dùn tó? (How sweet is it?)

1. f) “Èéṣe/Kí ni ìdí” (Why) – Ìbéèrè Ìdí:

• Basic Structure: Èéṣe/Kí ni ìdí tí + subject + verb + ?
• Examples:
  1. Èéṣe tí o wá? (Why did you come?)
  2. Kí ni ìdí tí ó fi bínú? (Why is he angry?)
  3. Èéṣe tí o kọ̀? (Why did you refuse?)
  4. Kí ni ìdí tí wọn fi lọ? (Why did they leave?)

1. g) “Mélòó” (How much/many) – Ìbéèrè Iye:

• Basic Structure: Mélòó ni + object + ?
• Examples:
  1. Mélòó ni ó jẹ? (How much is it?)
  2. Mélòó ni àwọn ọmọ rẹ? (How many children do you have?)
  3. Mélòó ni ọdún rẹ? (How old are you?)
  4. Mélòó ni o fẹ́? (How many do you want?)

1. Àwọn Ọ̀nà Ìbéèrè Àkànṣe (Complex Question Forms):
2. Ìbéèrè Onípàtàkì (Embedded Questions):

• Structure: Main question + embedded question
• Examples:
  1. Ṣé o mọ̀ ibi tí ó lọ? (Do you know where he went?)
  2. Ṣé o mọ̀ ìgbà tí wọn ó padà? (Do you know when they will return?)
  3. Njẹ́ o lè sọ kí ni ó ṣẹlẹ̀? (Can you tell what happened?)

2. Ìbéèrè Tí Ó Ní Àṣàyàn Púpọ̀ (Multiple Choice):

• Examples:
  1. Ṣé o fẹ́ ìrẹ̀sì, àmàlà tàbí ẹ̀bà? (Do you want rice, amala, or eba?)
  2. Njẹ́ a lọ ní àárọ̀, ọ̀sán tàbí alẹ́? (Shall we go in the morning, afternoon, or evening?)

3. Ìbéèrè Ìfojúsùn (Leading Questions):

• Examples:
  1. Kò ha dára láti ṣe bẹ́ẹ̀? (Isn’t it good to do that?)
  2. Ṣé o kò gbọ́ ohun tí wọ́n sọ? (Didn’t you hear what they said?)

1. Àwọn Àṣà Ìbéèrè (Question Etiquette):
2. Ìbọ̀wọ̀ Nínú Ìbéèrè:

• Fún Àgbàlagbà: Use “Ẹ̀”, “Bàbá/Màmá”
  1. Bàbá, ṣé àwa ó lọ? (Father, shall we go?)
  2. Màmá, báwo ni ara yín? (Mother, how are you?)
• Fún Ẹlòmíràn: Use “Ẹ” for respect
  1. Ẹ̀, ṣé ẹ ti jẹun? (Have you eaten?)
  2. Ẹ̀, níbo ni ẹ ń lọ? (Where are you going?)

2. Àwọn Ọ̀nà Ìfojúsí:

• Indirect Questions: More polite
  1. Mo fẹ́ mọ̀ bóyá o ti dé (I want to know if you’ve arrived)
  2. Se é bá ṣeé ṣe… (If it’s possible…)
• Softening Phrases:
  1. Jọ̀wọ́, ṣé o lè sọ fún mi…? (Please, can you tell me…?)
  2. Bí o bá fẹ́… (If you like…)

Àṣà: Ìwúlò Ìlù Lílù Láwùjọ Yorùbá (Uses of Drumming in Yoruba Society)

1. Ìbánisọ̀rọ̀ Àwùjọ (Social Communication):
2. Ìránṣẹ́ Jíjín (Long-Distance Messaging):
3. a) Ìlù Dùndún – Talking Drum:

• Ìṣẹ́ Pàtàkì: Gbígbe ìròyìn láti ìlú dé ìlú
• Àwọn Àpẹẹrẹ:
  1. “Ọba ń bọ̀” (The king is coming)
  2. “Àyẹyẹ ní ọ̀la” (Celebration tomorrow)
  3. “Wa sí àpéjọ” (Come to the meeting)
  4. “Àlejò ti dé” (Visitors have arrived)

1. b) Kíkọ Orúkọ Pẹ̀lú Ìlù:

• Ìlànà: Ohùn gíga, àárín, àti ìsàlẹ̀
• Àpẹẹrẹ:
  1. Adé-ọlá = Dá-dá-dun-dun-dá
  2. Kẹ́mi-ṣọlá = Dun-dá-dun-dá-dá
  3. Òrúnlọ́lá = Dun-dá-dun-dá-dá

1. c) Kéde Àwọn Ìròyìn:

• Ọjà: Market day announcements
• Ìjọba: Government messages
• Àṣà: Cultural events
• Ìgbàlé: Family announcements

2. Ìdánimọ̀ Àti Ìpè (Identification and Calling):
3. a) Òrìkì Lílù:

• Òrìkì Ọba: Royal praise drumming
• Òrìkì Ìdílé: Family praise names
• Òrìkì Ìlú: Town identification
• Òrìkì Ọlọ́jà: Market praise

1. b) Ìpè Àwọn Ẹ̀yà Àwùjọ:

• Àwọn Ològun: Warriors
• Àwọn Àgbẹ̀: Farmers
• Àwọn Oníṣòwò: Traders
• Àwọn Òṣìṣẹ́ Ìjọba: Government officials

1. Ìsìn àti Ẹ̀sìn (Religion and Spirituality):
2. Ìpè Òrìṣà (Calling Deities):
3. a) Àwọn Òrìṣà àti Ìlù Wọn:

1. b) Àwọn Ìgbà Ìsìn:

• Àárọ̀ Prayer: Morning worship
• Alẹ́ Prayer: Evening worship
• Festival Days: Special celebrations
• Crisis Times: Emergency prayers

2. Ẹbọ àti Ìrúbọ (Sacrifices and Offerings):
3. a) Ìlànà Ẹbọ:

• Àkọ́kọ́: Opening drumming
• Àárín: Invocation drumming
• Òpin: Closing drumming
• Ìmúrádọ̀ta: Fulfillment drumming

1. b) Àwọn Irú Ẹbọ:

• Ẹbọ Àkọ́kọ́: First fruits offering
• Ẹbọ Àlàáfíà: Peace offering
• Ẹbọ Ìwòsàn: Healing offering
• Ẹbọ Ire: Blessing offering

1. Àyẹyẹ àti Àjọyọ̀ (Celebrations and Festivities):
2. Àyẹyẹ Ìdílé (Family Celebrations):
3. a) Ìgbéyàwó (Weddings):

• Àkóso Ìgbéyàwó: Wedding ceremony drumming
• Ijó Iyàwó: Bridal dance
• Òrìkì Ìdílé: Family praise
• Àdúrà Ìdára: Blessing prayers

1. b) Ìkọmọjáde (Naming Ceremonies):

• Àkóso Orúkọ: Name announcement
• Òrìkì Ọmọ: Child’s praise
• Àdúrà Ìbùkún: Blessing prayers
• Ayọ̀ Ìdílé: Family joy

1. c) Àjọyọ̀ Ọdún (Birthday Celebrations):

• Ìyìn Aye: Life praise
• Òrìkì Ẹni Ọdún: Birthday person’s praise
• Àdúrà Ọdún Mìíràn: Prayer for more years
• Àyẹyẹ Àṣeyọrí: Success celebration

2. Àyẹyẹ Àwùjọ (Community Celebrations):
3. a) Festival Ọdún (Annual Festivals):

• Èjìde Festival: Twin festival
• Ìbejì Festival: Twin celebration
• New Yam Festival: Harvest celebration
• Independence Day: National celebration

1. b) Àyẹyẹ Ikórè (Harvest Festivals):

• Àyẹyẹ Àgbàdo: Corn harvest
• Àyẹyẹ Ẹ̀wà: Bean harvest
• Àyẹyẹ Òdòdó: Fruit harvest
• Àyẹyẹ Ìrẹ̀sì: Rice harvest

1. Ìjọba àti Òfin (Government and Law):
2. Àyẹyẹ Ọba (Royal Ceremonies):
3. a) Ìjọyè Ọba:

• Ìgbéyọba: Coronation
• Àyẹyẹ Ọdún Ọba: King’s birthday
• Ìpàdé Ìjọba: Royal meetings
• Àlejò Ọba: Royal visitors

1. b) Òfin àti Ìdájọ́:

• Kéde Òfin: Law announcement
• Ìdájọ́ Ẹjọ́: Court proceedings
• Ìjìyà: Punishment ceremonies
• Àdárí: Forgiveness rites

2. Àwọn Ìṣẹ̀lẹ̀ Ìjọba:

• Ìtàkùn Ìjọba: Government gatherings
• Kéde Ète: Policy announcements
• Àyẹyẹ Òmìnira: Independence celebrations
• Àpéjọ Àgbà: Elders’ meetings

1. Ọjà àti Iṣẹ́ (Market and Work):
2. Àwọn Iṣẹ́ Àjọṣe:
3. a) Àgbẹ̀ (Farming):

• Àkóko Gígbin: Planting time
• Àkóko Ikórè: Harvest time
• Àyẹyẹ Èso: Fruit celebration
• Àdúrà Òjò: Rain prayers

1. b) Oníṣòwò (Trading):

• Ṣíṣi Ọjà: Market opening
• Pípá Ọjà: Market closing
• Àyẹyẹ Àjẹ: Wealth celebration
• Àdúrà Òwò: Trade prayers

2. Àwọn Ẹgbẹ́ Iṣẹ́ (Professional Groups):

• Ẹgbẹ́ Alágbẹ̀dẹ: Blacksmiths
• Ẹgbẹ́ Àwọn Onírọ̀: Dyers
• Ẹgbẹ́ Àwọn Akọni: Warriors
• Ẹgbẹ́ Àwọn Olùkọ́: Teachers

1. Ìlera àti Àìsàn (Health and Healing):
2. Ìwòsàn Àwùjọ:
3. a) Àwọn Ìgbà Àrùn:

• Ìbẹ̀rẹ̀ Àrùn: Disease onset
• Àkókò Ìwòsàn: Healing time
• Àyẹyẹ Ìmúláradà: Recovery celebration
• Àdúrà Ìlera: Health prayers

1. b) Àwọn Oògùn Àwùjọ:

• Oògùn Òdì: Protective medicine
• Oògùn Ìmúláradà: Healing medicine
• Oògùn Agbára: Strength medicine
• Oògùn Àlàáfíà: Peace medicine

Lítíréṣọ̀: Ìtàn Akọnilogbon (Wisdom Tales)

1. Kí ni Ìtàn Akọnilogbon?

Ìtàn Akọnilogbon ni àwọn ìtàn tí ó kún fún ọgbọ́n, ẹ̀kọ́, àti ìmọ̀ ayé tí àwọn àgbàlagbà máa ń pa fún àwọn ọmọdé láti kọ́ wọn ní ìwà rere, ọgbọ́n, àti bí wọn ṣe lè kojú àwọn ìṣòro ayé.

1. Àwọn Àbùdá Ìtàn Akọnilogbon:
2. Àwọn Ẹ̀yà Pàtàkì:

• Àwọn Òjúewé Ọlọ́gbọ́n – Wise characters
• Àwọn Ìṣòro Tí Ó Nílò Ọgbọ́n – Problems requiring wisdom
• Àwọn Ojútùú Tí Kò Rò Tó – Unexpected solutions
• Ẹ̀kọ́ Ìbàámu – Relevant lessons

2. Àwọn Òjúewé Tí À Ń Rí:

• Ajápa – Tortoise (wisdom and cunning)
• Àgbà Ìlú – Town elder (experience)
• Àwọn Ọmọdé Ọlọ́gbọ́n – Wise children
• Àwọn Obìnrin Ọlọ́gbọ́n – Wise women
• Àwọn Ọba Ọlọ́gbọ́n – Wise kings

1. Ìtàn Àpẹẹrẹ Kìn-ín-ní: “Ajápa àti Àgbàlagbà Mẹ́ta”

Ìtàn Kíkún:

Òníàlọ́: Àlọ́ o! Àwọn Ẹtẹ́ẹ̀tì: Àlọ́!

Òníàlọ́: Àlọ́ mi o! Àwọn Ẹtẹ́ẹ̀tì: Àlọ́!

Ní ìlú kan, àgbàlagbà mẹ́ta wà tí wọ́n ní ìjà. Àgbàlagbà kìn-ín-ní ní pé òun lọ́gbọ́n jù, àgbàlagbà kejì náà ní pé òun ní ìmọ̀ jù, àgbàlagbà kẹta náà sì ní pé òun ní agbára jù.

Wọ́n pinnu láti lọ ba Ajápa lọ́rọ̀ kí ó dájọ́ fún wọn. Nígbà tí wọ́n dé ọ̀dọ̀ Ajápa, Ajápa gbọ́ ìṣòro wọn dáadáa.

Ajápa ní: “Àgbàlagbà mẹ́tẹ̀ẹ̀ta, mo gbọ́ ọ̀rọ̀ yín. Ṣùgbọ́n kí n lè dájọ́ dáradára, ẹ gbọdọ̀ jẹ́ kí n rí àbùdá kọ̀ọ̀kan tí ẹ sọ.”

Ajápa ní: “Ẹni tí ó ní ọgbọ́n jù, jẹ́ kí ó ṣàfihàn pé ó lè mú omi wá láti inú ìdo tí kò ní okùn láìlo ohun èlò kan.”

Àgbàlagbà àkọ́kọ́ rò nípa è. Ó rí i pé bí ó bá gun orí igi tí ó wà létí ìdo náà, ó lè di ẹ̀ka igi náà mọ́ inú omi, kí ó sì mú u jáde.

Ajápa ní: “Ó dára! Ẹni tí ó ní ìmọ̀ jù, jẹ́ kí ó sọ fún wa pé irú igi wo ni èyí.”

Àgbàlagbà kejì wo igi náà dáadáa. Ó mọ̀ pé igi ọ̀pẹ ni, tí ó sì mọ̀ gbogbo àbùdá rẹ̀.

Ajápa ní: “Ó tún dára! Ẹni tí ó ní agbára jù, jẹ́ kí ó gun orí igi náà kí ó mú omi wá.”

Àgbàlagbà kẹta gun orí igi náà, ó di ẹ̀ka mọ́ inú omi, ó sì mú omi wá.

Ajápa ní: “Báyìí ẹ ti rí i pé gbogbo yín ní ànfààní tirẹ̀. Ẹni kìn-ín-ní ní ọgbọ́n láti mọ bí a ṣe lè mú omi wá. Ẹni kejì ní ìmọ̀ láti mọ irú igi náà. Ẹni kẹta ní agbára láti mú ohun náà ṣẹ. Kò sí ẹni tí ó ju òmíràn lọ. Gbogbo yín ní pàtàkì.”

Àwọn àgbàlagbà mẹ́tẹ̀ẹ̀ta mọ̀ pé òtítọ́ ni Ajápa sọ. Wọ́n béèrè àforíjìn lọ́wọ́ ara wọn, wọ́n sì di ọ̀rẹ́.

Òníàlọ́: Ẹ̀kọ́ ìtàn yìí ni pé kò sí ẹni tí ó ju òmíràn lọ ní gbogbo nǹkan. Gbogbo ènìyàn ní ànfààní tirẹ̀, bí a bá sì jọ ṣiṣẹ́, a ó ṣe àṣeyọrí púpọ̀.

Òníàlọ́: Àlọ́ mi ò pé! Àwọn Ẹtẹ