Awon ojo ose ni ede Yorüba, Orisii ijo ti å n jo si ilu kookan, Arofé Kikå Basic 4 Yoruba Lesson Note

Ede: Àwọn Ọjọ́ Ọ̀sẹ̀ Ní Èdè Yorùbá (Days of the Week in Yoruba)

1. Àwọn Ọjọ́ Ọ̀sẹ̀ Àtijọ́:
2. Ọjọ́ Àìkà Àtijọ́ Yorùbá:

Ní àtijọ́, àwọn Yorùbá ní ọ̀nà wọn láti ka ọjọ́ tí ó da lórí ọjà àti àwọn àṣà ìbílẹ̀. Ọ̀sẹ̀ Yorùbá ní ọjọ́ mẹ́rin nìkan.

Àwọn Ọjọ́ Ọ̀sẹ̀ Àtijọ́:

3. Ọjà Àti Ọjọ́:

Àwọn Yorùbá máa ń darúkọ ọjọ́ gẹ́gẹ́ bí ọjà:

• Ọjọ́ Ọjà – Market day
• Ọjọ́ Ẹkọ – Day for learning
• Ọjọ́ Àáró – Day for farm work
• Ọjọ́ Ìsinmi – Rest day

1. Àwọn Ọjọ́ Ọ̀sẹ̀ Òde Òní:
2. Ọ̀sẹ̀ Méje (Seven-day Week):

2. Ìtumọ̀ Àwọn Orúkọ:

• Ọjọ́ Àìkú – Day of no death (Sunday)
• Ọjọ́ Ajé – Day of wealth (Monday)
• Ọjọ́ Ìṣẹ́gun – Day of victory (Tuesday)
• Ọjọ́ Rù – Day of carrying loads (Wednesday)
• Ọjọ́ Bọ̀ – Day of returning (Thursday)
• Ọjọ́ Ẹtì – Day of rejection of evil (Friday)
• Ọjọ́ Àbámẹ́ta – Day that makes three (Saturday)

1. Lílò Ọjọ́ Ọ̀sẹ̀ Nínú Gbolóhùn:
2. Àwọn Àpẹẹrẹ Gbolóhùn:

• Ọjọ́ wo ni òní? – What day is today?
• Òní jẹ́ ọjọ́ Ajé – Today is Monday
• Mo fẹ́ lọ sí ọjà ní ọjọ́ Ẹtì – I want to go to market on Friday
• Ọjọ́ Àìkú ni àwa máa ń lọ sí ṣọ́ọ̀ṣì – We go to church on Sunday
• Ní ọjọ́ Àbámẹ́ta, àwa máa ń ṣeré – On Saturday, we play

2. Àwọn Ọ̀rọ̀ Àkókò:

• Òní – Today
• Àna – Yesterday
• Ọ̀la – Tomorrow
• Òtúnla – Day after tomorrow
• Láana – Day before yesterday

3. Àpọjúwe Àkókò:

• Ní àárọ̀ – In the morning
• Ní ọ̀sán – In the afternoon
• Ní alẹ́ – In the evening
• Ní òru – At night
• Ní ìgbà àárọ̀ – Early morning

1. Àwọn Àṣà Tí Ó Jẹ Mọ́ Ọjọ́:
2. Ọjọ́ Àìkú (Sunday):

• Ìsìn – Church service
• Ìdílé – Family gathering
• Ìsinmi – Rest day
• Oúnjẹ Àbẹ̀ – Special meals

2. Ọjọ́ Ajé (Monday):

• Ìbẹ̀rẹ̀ Iṣẹ́ – Beginning of work
• Ọjà – Market activities
• Kíkọ́ Ọmọ Sí Ilé-ẹ̀kọ́ – Taking children to school

3. Ọjọ́ Ẹtì (Friday):

• Ọjà Ńlá – Big market day
• Ìṣẹ̀tò – Preparation for weekend
• Àdúrà – Special prayers

1. Àwọn Òwe Àti Àṣà Nípa Ọjọ́:
2. Àwọn Òwe:

• “Ọjọ́ Àìkú kì í ṣe ọjọ́ ikú” – Sunday is not a day of death
• “Ọjọ́ Ajé ló máa mú ajé wá” – Monday brings wealth
• “Bí a bá pa ọjọ́ Ẹtì mọ́, ọjọ́ Àbámẹ́ta a dé” – If we hold Friday, Saturday will come

2. Àwọn Àṣà:

• Kíkí òbí ní àárọ̀ ọjọ́ Àìkú
• Ṣíṣe ẹbọ ní àwọn ọjọ́ kan
• Àkójọpọ̀ ìdílé ní òpin ọ̀sẹ̀

Àṣà: Oríṣìí Ijó Tí À Ń Jó Sí Ìlú Kọ̀ọ̀kan (Different Types of Dances in Various Towns)

1. Pàtàkì Ijó Nínú Àṣà Yorùbá:
2. Ìtumọ̀ Ijó:

Ijó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ìṣẹ̀dá àṣà tó ṣe pàtàkì jù nínú àṣà Yorùbá. Ó jẹ́ ọ̀nà láti fi àwọn ìmọ̀lára, ìfẹ́, àyọ̀, àti ìbọ̀wọ̀ hàn.

2. Ọ̀nà Lílò Ijó:

• Ìsìn – Religious worship
• Àyẹyẹ – Celebrations
• Ìdáríyá – Entertainment
• Ìbánisọ̀rọ̀ – Communication
• Ẹ̀kọ́ – Teaching culture

1. Àwọn Ijó Gẹ́gẹ́ Bí Ìlú:
2. Àwọn Ijó Ìlú Ifẹ̀:
3. a) Ijó Àgérẹ:

• Ìlò: Fún Ọ̀rúnmìlà àti Ifá
• Àbùdá: Àwọn ìgbésẹ̀ tí ó rọra
• Aṣojú: Àwọn babalawo
• Ìgbà: Ìgbà Ifá festival

1. b) Ijó Ọ̀ọ̀ni:

• Ìlò: Fún ọba Ifẹ̀
• Àbùdá: Ọlọ́là àti ẹwà
• Aṣojú: Àwọn ìjòyè
• Ìgbà: Àyẹyẹ ọba

2. Àwọn Ijó Ìlú Ìbàdàn:
3. a) Ijó Gẹ̀ẹ̀sì:

• Ìlò: Fún àwọn jagunjagun àtijọ́
• Àbùdá: Agbára àti ìgboyà
• Aṣojú: Àwọn ológun
• Ìgbà: Àyẹyẹ ìṣẹ́gun

1. b) Ijó Àpàlà:

• Ìlò: Fún àyẹyẹ àti ìdáríyá
• Àbùdá: Ìgbésẹ̀ tí ó yára
• Aṣojú: Àwọn akọrin Àpàlà
• Ìgbà: Àṣálẹ́ àti ìjẹun

3. Àwọn Ijó Ìlú Òṣogbo:
4. a) Ijó Ọ̀ṣun:

• Ìlò: Fún Ọ̀ṣun Òṣogbo
• Àbùdá: Rírọ̀ àti ẹwà
• Aṣojú: Àwọn devotees Ọ̀ṣun
• Ìgbà: Ọ̀ṣun festival

1. b) Ijó Yèmọja:

• Ìlò: Fún òrìṣà omi
• Àbùdá: Ìgbésẹ̀ bí omi tí ń ṣàn
• Aṣojú: Àwọn worshippers
• Ìgbà: Festivals omi

4. Àwọn Ijó Ìlú Abẹòkúta:
5. a) Ijó Ẹ̀gbá:

• Ìlò: Fún àṣà Ẹ̀gbá
• Àbùdá: Ọlọ́là àti tradition
• Aṣojú: Àwọn ọmọ Ẹ̀gbá
• Ìgbà: Àyẹyẹ Ẹ̀gbá

1. b) Ijó Lisàbí:

• Ìlò: Ní àpámu àkíjì Lisàbí
• Àbùdá: Ìgboyà àti òmìnira
• Aṣojú: Àwọn heroes
• Ìgbà: Ayọ̀ òmìnira

1. Àwọn Ijó Gẹ́gẹ́ Bí Òrìṣà:
2. Ijó Ṣàngó:

Àwọn Ìlú: Ọ̀yọ́, Ìbàdàn, Èkó

Àbùdá:

• Ìgbésẹ̀ Àrá – Lightning-like movements
• Lílò Ṣẹ́rẹ́ – Use of àṣẹ (axe)
• Ìgbésẹ̀ Agbára – Powerful steps
• Ohùn Ramíramí – Thunderous sounds

Àwọn Ohun Èlò:

• Ṣẹ́rẹ́ (àṣẹ Ṣàngó)
• Sekere
• Bàtá drums
• Aṣọ pupa

2. Ijó Ògún:

Àwọn Ìlú: Àwọn ìlú onígbẹ̀nágbẹ̀nà

Àbùdá:

• Ìgbésẹ̀ Ológun – War-like movements
• Lílò Ida – Use of swords
• Ìgbésẹ̀ Tí Ó Le – Strong steps
• Àfihàn Ìgboyà – Display of bravery

Àwọn Ohun Èlò:

• Idà (swords)
• Dùndún drums
• Aṣọ dúdú àti pupa
• Àwọn ohun ìjà

3. Ijó Ọbàtálá:

Àwọn Ìlú: Ifẹ̀, Ìdàníṣà

Àbùdá:

• Ìgbésẹ̀ Tí Ó Ró – Slow movements
• Ẹwà àti Ọlọ́là – Beauty and dignity
• Àlàáfíà – Peaceful nature
• Mímọ́ – Purity

Àwọn Ohun Èlò:

• Aṣọ funfun
• Ìrùkẹ̀rẹ̀ funfun
• Àgò àti àwọn ohun mímọ́
• Ṣẹ̀kẹ̀rẹ̀

1. Àwọn Ijó Àgbègbè:
2. Ijó Àwọn Ìlú Òkè:

Àpẹẹrẹ: Èkìtì, Àkókó, Ìjẹ̀ṣà

Àbùdá:

• Ìgbésẹ̀ tí ó ga sókè
• Lílo òkè àti àfonífojì
• Orin tí ó ga
• Ìṣípayá pọ̀

2. Ijó Àwọn Ìlú Etíkun:

Àpẹẹrẹ: Èkó, Ìjẹ̀bú, Ìlàjẹ

Àbùdá:

• Ìgbésẹ̀ bí omi òkun
• Lílo àwọn ohun tí ó jẹ mọ́ òkun
• Orin òkun
• Àṣà àwọn onímòṣó

1. Àwọn Ẹ̀yà Ijó Yorùbá:
2. Ìgbésẹ̀ (Dance Steps):

• Gbèsè Sókè – Lifting steps
• Gbèsè Sílẹ̀ – Downward steps
• Yíyí Àyà – Chest movements
• Gbígbé Ọwọ́ – Hand movements
• Yíyí Ìbàdí – Hip movements

2. Orin (Songs):

• Orin Ìyìn – Praise songs
• Orin Àgbè – Call and response
• Orin Ìbọ̀wọ̀ – Worship songs
• Orin Ìdáríyá – Entertainment songs

3. Àwọn Ohun Èlò Ijó:

• Ìlù – Drums
• Ṣẹ́kẹ̀rẹ̀ – Shakers
• Àgògo – Bell
• Saworo – Rattle
• Flute – Fèrè

1. Kíkọ́ àti Kíkẹ́kọ̀ọ́ Ijó:
2. Àwọn Ibì Kíkẹ́kọ̀ọ́:

• Ilé – Family teaching
• Àjọ – Cultural groups
• Ilé-ẹ̀kọ́ – Schools
• Ẹgbẹ́ – Societies

2. Àwọn Àgbà Olùkọ́:

• Àgbà Ìdílé – Family elders
• Alárínjó – Professional dancers
• Àwọn Ìjòyè – Chiefs
• Àgbàlagbà Àṣà – Cultural masters

3. Àwọn Ìgbésẹ̀ Kíkẹ́kọ̀ọ́:

• Wíwo àgbà
• Túntùn ìgbésẹ̀
• Kíkọ́ pẹ̀lú orin
• Kópọ̀ pẹ̀lú àwọn ẹlòmíràn

Lítíréṣọ̀: Àròfẹ́ Kíkà (Praise Poetry Reading)

1. Kí ni Àròfẹ́?

Àròfẹ́ ni irú ewì tí a fi ń yìn ènìyàn, òrìṣà, ìlú, tàbí ohun kan pàtàkì. Ó jẹ́ ọ̀kan lára àwọn fọ́ộmù lítíréṣọ̀ àtijọ́ jù lọ nínú àṣà Yorùbá.

1. Àwọn Irú Àròfẹ́:
2. Àròfẹ́ Ènìyàn:

Àpẹẹrẹ – Àròfẹ́ Ọba:

Kábíyèsí o!

Ọba àlásẹ ẹkejì òrìṣà

Àfọbájẹ ọjọ́ kìí ní

Ọba tí í gún ẹṣin Ìjálá

Ẹni tí ó ṣọ̀gá jù orí àrọ̀sí

Àkéré fìnni-fìnnì tí í pòṣó ṣiyè ṣiyè

Àtúpalẹ̀:

• Kábíyèsí – Royal greeting
• Ẹkejì òrìṣà – Second to gods
• Àfọbájẹ – One who wakes up to find honor
• Àkéré fìnni-fìnnì – Small but mighty

2. Àròfẹ́ Òrìṣà:

Àpẹẹrẹ – Àròfẹ́ Ṣàngó:

Ṣàngó!

Ọba kòso ló dòórí sùn

Ẹni tí í mú àrá jò ẹ̀wìrì

Ọlọ́nà ìnáké ìdàrán

Aláràgùngún bí ẹnu Àgàn

Ọba tí í tẹ̀ síwájú séke

Àtúpalẹ̀:

• Ọba kòso – The king did not hang
• Mú àrá jò – Makes thunder dance
• Ọlọ́nà ìnáké – Owner of fire and stone
• Aláràgùngún – Owner of fiery voice

3. Àròfẹ́ Ìlú:

Àpẹẹrẹ – Àròfẹ́ Ìbàdàn:

Ìbàdàn!

Ilé ògbómọ̀ṣọ́ lágùnmọ̀

Ìlú ajẹ ò sunwọ̀n kò yánu

Ìlú tí ó tayọ̀ ta gbogbo ayé

Ìlú ogun ló jẹ ní

Ìlú tí a ò lè fọ́

Àtúpalẹ̀:

• Ilé ògbómọ̀ṣọ́ – Land of wise children
• Ajẹ ò sunwọ̀n – Wealth doesn’t sleep
• Tayọ̀ ta gbogbo ayé – Famous throughout the world
• Ìlú ogun – City of war

1. Àwọn Ẹ̀yà Àròfẹ́:
2. Àwọn Àbájáde Èdè:
3. a) Àfiwé (Metaphor):

• “Ọba ẹkejì òrìṣà” – King is second to gods
• “Òkúta sọ̀rò” – Stone that speaks
• “Ẹyẹ tí ó ń fò sójú ọ̀run” – Bird that flies to heaven

1. b) Àkàwé (Simile):

• “Bí ekùn nínú igbó” – Like lion in forest
• “Bí iná tí ń jóná” – Like burning fire
• “Bí omi òkun tí ń ru” – Like ocean waves

1. c) Ìtúpalẹ̀ (Repetition):

• “Ọba! Ọba! Ọba!”
• “Kábíyèsí o! Kábíyèsí o!”

1. d) Àṣeyọ (Alliteration):

• “Àkéré fìnni-fìnnì”
• “Pòṣó ṣiyè ṣiyè”

2. Àwọn Kókó Àròfẹ́:

• Ìtàn – Historical background
• Àgbára – Power and might
• Ẹwà – Beauty and grace
• Ìṣẹ́ – Achievements
• Ìbọ̀wọ̀ – Respect and honor

1. Àwọn Onkíkà Àròfẹ́:
2. Akéwì (Praise Singer):

Iṣẹ́:

• Kíkọ àròfẹ́
• Kíkà àròfẹ́ ní àyẹyẹ
• Mímọ ìtàn àti àṣà
• Kọ́ni ní àṣà

Àwọn Àbùdá:

• Ní ìmọ̀ ìtàn
• Ní ohùn tí ó dára
• Ní ìmọ̀ àwọn òwe
• Ní rírántí tí ó dára

2. Alágbé (Drummer who accompanies):

Iṣẹ́:

• Lù ìlù fún àròfẹ́
• Ṣe àtìlẹyìn fún akéwì
• Da àlọ àròfẹ́

1. Àpẹẹrẹ Àròfẹ́ Pípẹ́ – “Àròfẹ́ Obìnrin Ọlọ́gbọ́n”:

Àròfẹ́ Kíkún:

ÀRÒFẸ́ OBÌNRIN ỌLỌ́GBỌ́N

Obìnrin ọlọ́gbọ́n!

Ọ̀yá ìyá gbogbo ènìyàn

Ẹni tí ó bímọ s’áyé

Ẹni tí ó bímọ s’ọ̀run

Obìnrin ló bí Ọ̀rúnmìlà

Obìnrin ló bí Ṣàngó

Obìnrin ló bí Ògún

Gbogbo àwọn òrìṣà

Ìyá ni àkọ́kọ́ olùkọ́

Ìyá ni olùtọ́jú àkọ́kọ́

Ìyá ni olùfọkàntàn

Ìyá ni alábojútó

Àfi ọwọ́ ìyá

Ko sí ọwọ́ mìíràn

Tí ó lè tọ́jú ọmọ

Bí ọwọ́ ìyá ṣe ń tọ́jú

Obìnrin tí ó lágbára

Obìnrin tí ó ní ìfaradà

Obìnrin tí ó ní ìṣòro àti ṣubu

Ṣùgbọ́n tí ó ń dìde padà

Nínú oko ló ń ṣiṣẹ́

Nínú ilé ló ń ṣiṣẹ́

Nínú ọjà ló ń ṣiṣẹ́

Gbogbo ibi ló ń ṣiṣẹ́

Obìnrin kì í ṣe aláìlágbára

Obìnrin kì í ṣe àlepò

Obìnrin ní agbára

Obìnrin ní ọgbọ́n

Kí ló ń ṣe tí ẹ̀yin ọkùnrin

Kò fẹ́ fi iye hàn fún wa?

Àwa ló ń bín yín

Àwa ló ń tọ