Ohka Ati Isiro Yoruba Låti Ogoji: Ogorun-un, Igbéyåwo Åti Åwon Ohun Idåna – Basic 4 Yoruba Lesson Note (First Term)

Ede: Ọ̀nkà àti Ìṣirò Yorùbá Láti Ọgọ́ta – Ọgọ́rùn-ún

1. Ọ̀nkà Láti Ọgọ́ta (60) sí Ọgọ́rin (80):

Ọgọ́ta (60):

• 60 = Ọgọ́ta
• 61 = Ọkànlélọ́gọ́ta
• 62 = Méjìlélọ́gọ́ta
• 63 = Mẹ́tàlélọ́gọ́ta
• 64 = Mẹ́rìnlélọ́gọ́ta
• 65 = Márùnlélọ́gọ́ta
• 66 = Mẹ́fàlélọ́gọ́ta
• 67 = Méjèlélọ́gọ́ta
• 68 = Méjọlélọ́gọ́ta
• 69 = Mọ́kàndínláàádọ́rin

Àádọ́rin (70):

• 70 = Àádọ́rin
• 71 = Ọkànléláàádọ́rin
• 72 = Méjìléláàádọ́rin
• 73 = Mẹ́tàléláàádọ́rin
• 74 = Mẹ́rìnléláàádọ́rin
• 75 = Márùnléláàádọ́rin
• 76 = Mẹ́fàléláàádọ́rin
• 77 = Méjèléláàádọ́rin
• 78 = Méjọléláàádọ́rin
• 79 = Mọ́kàndínlógọ́rin

Ọgọ́rin (80):

• 80 = Ọgọ́rin
• 81 = Ọkànlélọ́gọ́rin
• 82 = Méjìlélọ́gọ́rin
• 83 = Mẹ́tàlélọ́gọ́rin
• 84 = Mẹ́rìnlélọ́gọ́rin
• 85 = Márùnlélọ́gọ́rin
• 86 = Mẹ́fàlélọ́gọ́rin
• 87 = Méjèlélọ́gọ́rin
• 88 = Méjọlélọ́gọ́rin
• 89 = Mọ́kàndínláàádọ́rùn-ún

1. Ọ̀nkà Láti Ààádọ́rùn-ún (90) sí Ọgọ́rùn-ún (100):

Ààádọ́rùn-ún (90):

• 90 = Ààádọ́rùn-ún
• 91 = Ọkànléláàádọ́rùn-ún
• 92 = Méjìléláàádọ́rùn-ún
• 93 = Mẹ́tàléláàádọ́rùn-ún
• 94 = Mẹ́rìnléláàádọ́rùn-ún
• 95 = Márùnléláàádọ́rùn-ún
• 96 = Mẹ́fàléláàádọ́rùn-ún
• 97 = Méjèléláàádọ́rùn-ún
• 98 = Méjọléláàádọ́rùn-ún
• 99 = Mọ́kàndínlọ́gọ́rùn-ún

Ọgọ́rùn-ún (100):

• 100 = Ọgọ́rùn-ún

1. Ìlò Ọ̀nkà Nínú Gbolóhùn:

Àwọn Àpẹẹrẹ:

• Mo ní owó ọgọ́ta náírà.
• Àwọn ọmọ-ẹ̀kọ́ àádọ́rin wà ní kìláàsì wa.
• Bàbá mi di ọmọ ọdún ọgọ́rin.
• Àwọn ìwé ààádọ́rùn-ún wà lórí tábìlì.
• Ọgọ́rùn-ún ènìyàn wá sí àyẹyẹ náà.

1. Ìṣirò Yorùbá:

Àfikún (Addition):

• Ọgọ́ta + Ogún = Ọgọ́rin
• (60 + 20 = 80)
• Àádọ́rin + Mẹ́wàá = Ọgọ́rin
• (70 + 10 = 80)

Yọkúrò (Subtraction):

• Ọgọ́rùn-ún – Ogún = Ọgọ́rin
• (100 – 20 = 80)
• Ààádọ́rùn-ún – Mẹ́wàá = Ọgọ́rin
• (90 – 10 = 80)

Ìsodípúpọ̀ (Multiplication):

• Ogún × Mẹ́ta = Ọgọ́ta
• (20 × 3 = 60)
• Mẹ́wàá × Meje = Àádọ́rin
• (10 × 7 = 70)

Pínpín (Division):

• Ọgọ́rin ÷ Méjì = Ogójì
• (80 ÷ 2 = 40)
• Ọgọ́rùn-ún ÷ Márùn-ún = Ogún
• (100 ÷ 5 = 20)

2. Àṣà: Ìgbéyàwó àti Àwọn Ohun Ìdána
3. Àwọn Ohun Ìdána Ìgbéyàwó:
4. Obì àti Orogbo (Kolanuts):

Ìtumọ̀: Àmì àlàáfíà àti ìbùkún 

Ìlò:

• Gbígbọ́n láàrín àwọn ìdílé méjèèjì
• Àdúrà fún ìbùkún ìgbéyàwó
• Àmì ìgbà àtijọ́ Yorùbá

Iye Tí Wọ́n Máa Ń Fún:

• Obì: Àgbọ̀n mẹ́ta sí àgbọ̀n mẹ́wàá
• Orogbo: Òdòdó máàrùn-ún sí mẹ́wàá

2. Ẹmu (Palm Wine):

Ìtumọ̀: Ohun mímu tí ó jẹ́ àmì ayọ̀ àti àpèjọ 

Irú Ẹmu:

• Ẹmu Igi Ọ̀pẹ
• Ẹmu Igi Ràfíà
• Ẹmu Àgbà (àti-original)

Iye: Àwọn kègè 10 sí 20

3. Ohun Aláwọ̀ Pupa (Red Items):

Àwọn Ohun:

• Ata (Pepper) – Àmì àgbára àti ìdàáboò
• Èso Ògède Pupa – Àmì ọrọ̀ àti ìbùkún
• Aṣọ Òkè Pupa – Àmì ìyìn àti ọ̀wọ̀

4. Àwọn Ẹran (Meat):

Irú Ẹran:

• Ewúrẹ́ – Ẹran tó pọ̀ jù lọ
• Àgùtàn – Fún àyẹyẹ ńlá
• Màlúù – Fún ìdílé ọlọ́rọ̀
• Adìẹ – Fún àfikún

Iye: Ewúrẹ́ kan dé méjì, àti adìẹ máàrùn-ún

1. Àwọn Ohun Ìdána Fún Iyàwó:
2. Aṣọ Òkè (Traditional Woven Cloth):

Irú Aṣọ:

• Aṣọ Òkè Etu – Tí ó ní àwọ̀ dúdú àti àwọ̀ funfun
• Aṣọ Òkè Alaari – Tí ó ní àwọ̀ pupa
• Aṣọ Òkè Aláró – Tí ó ní àwọ̀ búlúù
• Aṣọ Òkè Ṣaní – Tí ó ní àwọ̀ brọ́ṅzì

Iye: Aṣọ 12 sí 24

2. Gẹ̀lẹ̀ (Head Tie):

Irú Gẹ̀lẹ̀:

• Gẹ̀lẹ̀ Ìpèle – Fún ìgbéyàwó ńlá
• Gẹ̀lẹ̀ Ìrẹ́kẹ́ – Ó ní ìrẹ́kẹ́ lórí
• Gẹ̀lẹ̀ Ọba – Tó ní àwọ̀ òun ìyìn

Iye: Gẹ̀lẹ̀ 6 sí 12

3. Ìlọ̀ṣáná àti Ohun Ìmúlẹ́wà:

Àwọn Nǹkan:

• Òró (Gold jewelry)
• Fàdákà (Silver jewelry)
• Ìlọ̀ṣáná (Perfumes and cosmetics)
• Àtòbí (Sandals)
• Àpótí (Storage boxes)

4. Ohun Ilé:

Àwọn Nǹkan:

• Àwọn ìkòkò – Fún sísè oúnjẹ
• Àwọn àwo – Fún títọ́ oúnjẹ
• Àwọn ìgò – Fún fífípamọ́ nǹkan
• Àbòmì – Fún títọ́ omi

1. Àwọn Ohun Ìdána Fún Ìdílé:
2. Owó Orí (Bride Price):

Iye tí Ó Máa Ń Jẹ́:

• Láti N50,000 dé N500,000 (gẹ́gẹ́ bí agbára ìdílé)
• Tàbí òun ìdíje bí i ẹran, àwọn ẹ̀bùn

2. Àwọn Oúnjẹ:

Irú Oúnjẹ:

• Ìrẹ̀sì – 5 àpò sí 10 àpò
• Ẹ̀wà – 3 àpò sí 5 àpò
• Ẹja – Gbígbẹ àti títun
• Epo – Gàlọ́ọ̀nù 5 sí 10

3. Àwọn Ohun Mímu:

• Ẹmu – Kègè 10 sí 20
• Otí – Ìgò 5 sí 10 (bí wọ́n bá ń mu)
• Mímu àdáyéba – Fún àwọn tí kò mu otí

1. Ìgbéyàwó Òde-òní:

Àwọn Ìyípadà:

• Àwọn Ọrọ̀ Ìfẹ́: Òrùka ìfẹ́ àti ìgbéyàwó
• Àwọn Ìlọ̀ṣáná Òde Òní: Makeup àti ìwà ìmúlẹ́wà
• Ìgbéyàwó Ìjọ/Mosque: Àfikún sí àṣà ìbílẹ̀
• Àwọn Fótò àti Fídíò: Ìfipamọ́ ìrántí

Àwọn Ohun Tí Ó Kù Bákan-náà:

• Obì àti orogbo
• Aṣọ òkè
• Owó orí
• Àdúrà àgbàlagbà

Lítíréṣọ̀: Ìlọsíwájú Lórí Ohun Tí Lítíréṣọ̀ Jẹ́

1. Àwọn Ìpele Lítíréṣọ̀:
2. Lítíréṣọ̀ Àìkọ̀wé (Oral Literature):

Àwọn Ápá:

• Àlọ́ – Ìtàn àtijọ́ tí a máa ń sọ
• Òwe – Ọ̀rọ̀ ọgbọ́n tí ó ní ìtumọ̀ ìnfín
• Ìjálá – Orin àwọn ọdẹ
• Ewì Orílẹ̀ – Orin ìyìn fún àwọn ìdílé
• Àkọjọpọ̀ Orin – Àwọn orin onírúurú

Àbùdá:

• Kò sí ọ̀rọ̀ kíkọ
• A máa ń gbé e kalẹ̀ láti ènìyàn sí ènìyàn
• Ó ní àwọn àmì ìdámọ̀ àwùjọ

2. Lítíréṣọ̀ Kíkọ (Written Literature):

Àwọn Ìpele:

• Àkọ́kọ́: Àwọn mísínárì kọ́kọ́ bẹ̀rẹ̀ sí kọ ìwé
• Àárín: Àwọn ọmọ Yorùbá bẹ̀rẹ̀ sí kọ ìwé tí ara wọn
• Òde òní: Àwọn onkọ̀wé ìgbàlódé

1. Àwọn Ẹ̀yà Lítíréṣọ̀ Nípa Ìkọlù:
2. Ìkọlù (Narration):

Àwọn Irú:

• Ìkọlù Ẹni Kìn-ín-ní (First Person): “Mo lọ sí ọjà”
• Ìkọlù Ẹni Kejì (Second Person): “O lọ sí ọjà”
• Ìkọlù Ẹni Kẹta (Third Person): “Ó lọ sí ọjà”

Àkọsílẹ̀: Ìkọlù jẹ́ ọ̀nà tí onkọ̀wé fi ń sọ ìtàn.

2. Àwọn Irú Àkọlù:

• Àkọlù Olúmọ̀: Tí ó mọ ohun gbogbo
• Àkọlù Àìmọ̀: Tí kò mọ ohun gbogbo
• Àkọlù Olóòtítọ́: Tí ó ń sọ òtítọ́
• Àkọlù Ẹ̀tàn: Tí ó ń tan ni jẹ

1. Àwọn Ìmọ̀lára Lítíréṣọ̀ (Literary Moods):
2. Àwọn Irú Ìmọ̀lára:

• Ayọ̀ – Ìdùnnú àti ìsànyá
• Ìbànújẹ́ – Ìlara àti ọkàn líle
• Ìbẹ̀rù – Ẹ̀rù àti àifọkàn
• Ìkanra – Ìfìnlẹ̀kọ àti ìkánje
• Àlàáfíà – Ìrọ̀ra àti ìbálẹ̀

2. Àwọn Ọ̀nà Ìdá Ìmọ̀lára:

• Ìlò Ọ̀rọ̀: Yíyan àwọn ọ̀rọ̀ tí ó pọn
• Àwòrán Ọ̀rọ̀: Àfiwé àti àkàwé
• Ìtò Gbolóhùn: Gígùn tàbí kúkúrú
• Iyara Ìtàn: Yíyara tàbí farabalẹ̀

1. Àwọn Àkópọ̀ Lítíréṣọ̀ (Literary Criticism):
2. Ìpele Àkópọ̀:

• Ìwádìí: Kíkọ́kọ́ wò ìwé náà
• Ìtúpalẹ̀: Pínyà àwọn ẹ̀yà rẹ̀
• Ìyèwò: Ṣíṣe ìdájọ́ lórí dídára rẹ̀
• Ìkọlù: Ṣísọ ìpinnu rẹ

2. Àwọn Àkópọ̀ Pàtàkì:

• Àkópọ̀ Ọ̀rọ̀: Nípa bí ọ̀rọ̀ ṣe ń lò
• Àkópọ̀ Kókó: Nípa àwọn kókó ìtàn
• Àkópọ̀ Òjúewé: Nípa àwọn ènìyàn nínú ìtàn
• Àkópọ̀ Ìlànà: Nípa ètò ìtàn

1. Ẹ̀yà Àwùjọ Lítíréṣọ̀:
2. Ipa Àwùjọ:

• Àfihàn Àṣà: Bí lítíréṣọ̀ ṣe ń fi àṣà àwùjọ hàn
• Ìyípadà Àwùjọ: Bí ó ṣe ń mú ìyípadà wá
• Ẹ̀kọ́ Àwùjọ: Àwọn ẹ̀kọ́ tí ó kọ́ àwùjọ
• Àtúnṣe Àwùjọ: Àwọn ìmọ̀ràn fún ìlọsíwájú

2. Ipa Àkọ̀wé:

• Ẹni Kọ: Ìgbà tí onkọ̀wé wà
• Àyíká: Àyíká tí onkọ̀wé wà
• Ìrírí: Àwọn ohun tí onkọ̀wé ti kọjá
• Èrò: Ìrò inú onkọ̀wé

Iṣẹ́ Ilé

1. Ọ̀nkà àti Ìṣirò:

1. Kọ ọ̀nkà láti 60 sí 100 ní Yorùbá
2. Ṣe àwọn ìṣirò wọ̀nyí:
   1. Ọgọ́ta + Ogún = ?
   2. Ọgọ́rùn-ún – Àádọ́rin = ?
   3. Ààádọ́rùn-ún ÷ Mẹ́ta = ?
3. Fi ọ̀nkà láti ọgọ́ta dé ọgọ́rùn-ún ṣe gbolóhùn márùn-ún

1. Ohun Ìdána Ìgbéyàwó:

1. Ṣàkójọ àwọn ohun ìdána márùn-ún fún iyàwó
2. Ṣàkójọ àwọn ohun ìdána márùn-ún fún ìdílé
3. Ṣàlàyé ìdí tí obì àti orogbo fi ṣe pàtàkì
4. Ṣàfikojọ àwọn ìyípadà tí ó wà ní ìgbéyàwó òde òní
5. Kọ àpọjúwe ìgbéyàwó kan tí o ti wò

1. Lítíréṣọ̀ Ìlọsíwájú:

1. Ṣàlàyé ìyàtọ̀ láàrín lítíréṣọ̀ àìkọ̀wé àti lítíréṣọ̀ kíkọ
2. Sọ àwọn irú ìkọlù mẹ́ta
3. Ṣàkójọ àwọn ìmọ̀lára lítíréṣọ̀ márùn-ún
4. Ṣàlàyé ohun tí àkópọ̀ lítíréṣọ̀ jẹ́
5. Ṣe àkópọ̀ ìwé kan tí o ti kà

1. Àfikún:

• Ṣe ìwádìí nípa àwọn ohun ìdána ìgbéyàwó ní àgbègbè yín
• Kọ ìtàn kúkúrú tí ó lo ọ̀nkà láti 60 sí 100
• Ṣe àtúpalẹ̀ àlọ́ kan láti ojú ìwo lítíréṣọ̀
• Ṣàkójọ àwọn òwe Yorùbá tí ó lo ọ̀nkà