Akanlo Ede, Aso wiwo laarin okünrin, Äröfo Iori iwå rere Basic 4 Yoruba Lesson Note

Ede: Àkànlò Èdè (Language Usage)

1. Kí ni Àkànlò Èdè?

Àkànlò èdè ni bí àwọn ènìyàn ṣe ń lo èdè ní àkókò ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀, àyíká ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀, àti pẹ̀lú àwọn ènìyàn ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀. Ó jẹ mọ́ àṣà, ìpò àwùjọ, àti ìbátan láàrín àwọn ènìyàn.

1. Àwọn Ìrísí Àkànlò Èdè:
2. Àkànlò Èdè Gẹ́gẹ́ Bí Ìpò Àwùjọ (Social Status):
3. a) Èdè Fún Àgbàlagbà (Language for Elders):

• Àwọn Ọ̀rọ̀ Ìbọ̀wọ̀:
  1. Bàbá/Màmá (Father/Mother)
  2. Ẹ̀gbọ́n mi (My elder)
  3. Àgbà mi (My elder)
  4. Olórí mi (My head/leader)
• Àwọn Gbolóhùn Àpẹẹrẹ:
  1. Ẹ kú àárọ̀, Bàbá mi (Good morning, my father)
  2. Báwo ni ara yín, Màmá? (How are you, mother?)
  3. Jọ̀wọ́, ẹ̀gbọ́n mi (Please, my elder)
  4. Àgbà mi, ẹ jẹ́ kí n béèrè… (My elder, please let me ask…)

1. b) Èdè Fún Àwọn Ẹgbẹ́ (Language for Peers):

• Àwọn Ọ̀rọ̀ Ìbágbépọ̀:
  1. Ọ̀rẹ́ mi (My friend)
  2. Arákùnrin/Àbúrò (Brother/Younger sibling)
  3. Alájọ mi (My companion)
  4. Ọmọ mi (My child – affectionate)
• Àwọn Gbolóhùn Àpẹẹrẹ:
  1. Báwo ni, ọ̀rẹ́ mi? (How are you, my friend?)
  2. Kí ló ń ṣẹlẹ̀, arákùnrin? (What’s happening, brother?)
  3. Wá kí a lọ jọ, alájọ mi (Come let’s go together, my companion)

1. c) Èdè Fún Àwọn Abúrò (Language for Younger Ones):

• Àwọn Ọ̀rọ̀ Ìfẹ́:
  1. Ọmọ mi (My child)
  2. Àbúrò mi (My younger sibling)
  3. Ọmọ ọ̀wọ́n (Dear child)
  4. Ọ̀dọ́ mi (My young one)
• Àwọn Gbolóhùn Àpẹẹrẹ:
  1. Wá síbí, ọmọ mi (Come here, my child)
  2. Àbúrò mi, ṣé o ti ṣe iṣẹ́ rẹ? (My younger sibling, have you done your work?)
  3. Dára, ọmọ ọ̀wọ́n (Well done, dear child)

2. Àkànlò Èdè Gẹ́gẹ́ Bí Àyíká (Contextual Usage):
3. a) Èdè Ilé (Home Language):

• Àṣà: Ẹdè tí ó rọ̀ràn àti tí ó fẹ́lẹfẹ́
• Àpẹẹrẹ:
  1. Ìyá, oúnjẹ ti parí o (Mother, food is ready)
  2. Bàbá, mo fẹ́ lọ ṣeré (Father, I want to go play)
  3. Ẹ̀gbọ́n, jọ̀wọ́ ràn mí lọ́wọ́ (Elder sibling, please help me)

1. b) Èdè Ilé-ẹ̀kọ́ (School Language):

• Àṣà: Ẹdè tí ó ṣe déédé àti tí ó ṣe àkọsílẹ̀
• Àpẹẹrẹ:
  1. Olùkọ́ mi, mo fẹ́ béèrè ìbéèrè kan (My teacher, I want to ask a question)
  2. Jọ̀wọ́, ṣé mo lè kópa? (Please, may I participate?)
  3. Mo ti parí iṣẹ́ mi, sà (I have finished my work, sir/madam)

1. c) Èdè Ọjà (Market Language):

• Àṣà: Ẹdè tí ó yára àti tí ó ṣe déédé
• Àpẹẹrẹ:
  1. Mélòó ni èyí jẹ? (How much is this?)
  2. Ṣé ẹ lè dín owó kù? (Can you reduce the price?)
  3. Mo fẹ́ ra èyí (I want to buy this)

1. d) Èdè Ìsìn (Religious Language):

• Àṣà: Ẹdè tí ó wà ní ìlera àti tí ó ní ìbọ̀wọ̀
• Àpẹẹrẹ:
  1. Àlùfáá/Pásítọ̀, ẹ kú ìwàásù (Pastor, thank you for the sermon)
  2. Jẹ́ ká gbàdúrà (Let us pray)
  3. Àmín sí àdúrà yín (Amen to your prayers)

3. Àkànlò Èdè Gẹ́gẹ́ Bí Ìgbà (Temporal Usage):
4. a) Èdè Àtijọ́ (Traditional Language):

• Àbùdá: Ó kún fún òwe, àṣà, àti àwọn ọ̀rọ̀ ìbílẹ̀
• Àpẹẹrẹ:
  1. Òwe lẹ̀sìn ọ̀rọ̀, ọ̀rọ̀ lẹ̀sìn òwe (Proverbs are the horse of words)
  2. A kì í fi ọwọ́ òtún ka ẹ̀gú sí àpò òsì (We don’t use right hand to put thorns in left bag)
  3. Ìwà lẹ̀wà (Character is beauty)

1. b) Èdè Òde Òní (Modern Language):

• Àbùdá: Ó dàpọ̀ àwọn ọ̀rọ̀ ìgbàlódé àti àwọn ọ̀rọ̀ àjèjì
• Àpẹẹrẹ:
  1. Mo ń lo kọ̀mpútà (I’m using computer)
  2. Kí ni phone number rẹ? (What’s your phone number?)
  3. A lọ sí mall láti shopping (We went to mall to shop)

1. Àwọn Àṣà Ìbáṣepọ̀ (Communication Etiquette):
2. Àwọn Ìkíni (Greetings):
3. a) Àwọn Ìkíni Àárọ̀:

• Fún Àgbàlagbà: Ẹ kú àárọ̀ o, Bàbá/Màmá
• Fún Ẹgbẹ́: Kú àárọ̀, ọ̀rẹ́ mi
• Fún Àbúrò: Kú àárọ̀, ọmọ mi

1. b) Àwọn Ìkíni Àṣálẹ́:

• Fún Àgbàlagbà: Ẹ kú alẹ́ o
• Fún Ẹgbẹ́: Kú alẹ́
• Fún Àbúrò: Kú alẹ́, ọmọdé

2. Àwọn Ọ̀nà Ìbéèrè Ìwádìí:

• Formal: Báwo ni ara yín? (How are you?)
• Informal: Báwo ni? (How are things?)
• Intimate: Ṣé o wà dáadáa? (Are you well?)

3. Àwọn Ọ̀nà Yíyọnu:

• Ọrọ̀ Ìdùnnú: Àríyá! Oyè! Àrímù!
• Ọrọ̀ Àìdùnnú: Àwọ! Òògún! Yé ó!
• Ọrọ̀ Ìyàlẹ́nu: Wá òo! Òógún ẹ! Àwúrẹ̀!

1. Àwọn Ọ̀rọ̀ Àti Àwọn Ìtumọ̀ Ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀:
2. Àwọn Ọ̀rọ̀ Tí Ó Ní Ìtumọ̀ Púpọ̀:
3. a) “Ṣe”:

• Ṣe iṣẹ́ = Do work
• Ṣe rere = Do good
• Ṣe é? = Is it so?/Really?
• Ṣé o mọ̀? = Do you know?

1. b) “Kí”:

• Kí ni? = What is?
• Kí ló dé? = What happened?
• Kí a lọ = Let’s go
• Kí èèyàn = Greet people

2. Àwọn Ọ̀rọ̀ Tí Ó Ní Ipò Àwùjọ:

• Àlájá (Royalty term)
• Àmì-ọ̀run (Religious term)
• Ará ilé (Family term)
• Akin (Warrior term)

Àṣà: Aṣọ Wíwo Láàrín Ọkùnrin (Clothing Patterns Among Men)

1. Àwọn Aṣọ Ọkùnrin Yorùbá Àtijọ́:
2. Àgbádá – Aṣọ Àlákọ́wà:
3. a) Àkójọ Àti Díẹ Síi: Àbùdá:

• Aṣọ ńlá tí ó gún tí ó sì fẹ̀
• Àwọn ọwọ́ tí ó fẹ̀ẹ̀fẹ̀
• Àyà tí ó tóbi
• Àwọn aṣọ ìṣọ́ra lórí

Àwọn Irú Àgbádá:

• Àgbádá Ọba – Royal agbada with elaborate embroidery
• Àgbádá Ìdílé – Family ceremonial agbada
• Àgbádá Ọjọ́gbọ́n – Daily wear agbada
• Àgbádá Ìgbéyàwó – Wedding agbada

Àwọn Àkókò Wíwo:

• Àyẹyẹ ìdílé
• Ìsìn ọjọ́ Àìkú
• Ìpàdé àwọn àgbàlagbà
• Àṣepọ̀ ìṣẹ̀lú

1. b) Àwọn Àṣà Àgbádá:

• Bíboẹ́ – Proper way of wearing
• Ìtẹ̀lòrùn – Respect when worn
• Ìkópẹ̀ – Handling with care
• Àwọ̀ Pípè – Color selection

2. Aṣọ Òkè – Aṣọ Ìbílẹ̀:
3. a) Àwọn Irú Aṣọ Òkè:

1. b) Àwọn Àṣa Aṣọ Òkè:

• Òwò: Ìgbéga ìdílé àti ìpò
• Títọ́: Àmì àṣà àti àdánilẹ́kọ̀ọ́
• Ìmọ̀lára: Ìgbéraga àti ìgbóyà
• Ìbọ̀wọ̀: Àmì ìbọ̀wọ̀ àti ọlá

3. Kembe – Aṣọ Ìdí:
4. a) Àbùdá Kembe:

• Gígùn: Kí ó lè wọ gọ̀gọ̀lẹ̀ ní àyíká ìdí
• Fífẹ̀: Kí ó lè rọ̀ fún ìrìnàjò
• Líle: Kí ó lè tọ́jọ́
• Ìṣọ́ra: Kí ó ṣe déédé

1. b) Àwọn Ìlò Kembe:

• Nínú Ilé – Home wear
• Iṣẹ́ Oko – Farm work
• Ìrìnàjò Kúkúru – Short journeys
• Àṣálẹ́ – Evening wear

1. Àwọn Ẹ̀yà Aṣọ Ọkùnrin:
2. Fìlà – Aṣọ Orí:
3. a) Àwọn Irú Fìlà:

Àbètí-Àjá:

• Àbùdá: Tí ó ní àwọn etí bí ti ajá
• Ìlò: Fún àwọn ọkùnrin àgbà
• Àwọ̀: Funfun, dúdú, pupa
• Àkókò: Àyẹyẹ àti ìṣìn

Fìlà Dálì:

• Àbùdá: Tí ó kéré tí ó sì ṣòro
• Ìlò: Fún àwọn ọ̀dọ́ àti àgbàlagbà
• Àwọ̀: Dúdú, búlúù, pupa
• Àkókò: Ojoojúmọ́ àti àyẹyẹ

Gòbèé:

• Àbùdá: Tí ó gùn tí ó sì dára
• Ìlò: Fún àwọn ọba àti àwọn ìjòyè
• Àwọ̀: Pupa, búlúù, ewé
• Àkókò: Àṣepọ̀ ìjọba

2. Bàntè – Aṣọ Àyà:
3. a) Àbùdá Bàntè:

• Gígẹ̀ – Sleeveless top
• Fífẹ̀ – Comfortable fit
• Dídára – Good appearance
• Ìṣọ́ra – Modest coverage

1. b) Àwọn Ìlò:

• Pẹ̀lú Àgbádá – Under agbada
• Pẹ̀lú Aṣọ Òkè – Under traditional wear
• Fún Oúnjẹ – During meals
• Fún Iṣẹ́ – For work

3. Àwọn Ohun Ìṣọ́ (Accessories):
4. a) Àgbàdá Accessories:

• Àkísà – Prayer beads
• Gígantúa – Walking stick
• Ẹ̀gbà – Wrist beads
• Òrùka – Rings

1. b) Traditional Jewelry:

• Ẹ̀gbà – Wrist ornaments
• Àyà – Chest ornaments
• Òrùka – Finger rings
• Gègé – Ankle ornaments

1. Aṣọ Gẹ́gẹ́ Bí Àkókò:
2. Aṣọ Ìgbéyàwó (Wedding Attire):
3. a) Ọkọ Àwọn Aṣọ:

• Àgbádá Alárì – Red embroidered agbada
• Fìlà Òkè – Traditional cap
• Bàntè Dárandára – Fine undershirt
• Kembe Òkè – Traditional wrapper

1. b) Àwọn Àṣà:

• Àwọ̀ Kíkà – Color coordination with bride
• Àṣà Ìdílé – Family tradition following
• Òrìṣà Aṣọ – Blessed clothing
• Ìtàn Aṣọ – Historical significance

2. Aṣọ Ìsìn (Religious Attire):
3. a) Ìsìn Kristian:

• Àgbádá Funfun – White agbada
• Kembe Funfun – White wrapper
• Fìlà Funfun – White cap
• Bàntè Funfun – White undershirt

1. b) Ìsìn Ìslámù:

• Àgbádá Jalābīyā – Islamic robe
• Fìlà Turbani – Turban style
• Kembe Àwọ̀ Ọ̀tọ̀ – Various colored wrappers
• Bàtọ̀ – Prayer cap

1. c) Ìsìn Ìbílẹ̀:

• Aṣọ Òrìṣà – Deity specific colors
• Ìlẹ̀kẹ̀ – Sacred beads
• Àdìre Fún Òrìṣà – Deity specific patterns
• Àwọn Àṣa Àtọwọ́dọ́wọ́ – Hand-made traditional items

1. Aṣọ Òde Òní Àti Àṣà:
2. Àdàpọ̀ Àṣà (Cultural Fusion):
3. a) Modern-Traditional Mix:

• Àgbádá + Trousers – Agbada with modern pants
• Traditional Cap + Suit – Cultural hat with western wear
• Àṣọ Òkè Shirt – Traditional fabric modern cut
• Designer Agbada – Modern styled traditional wear

1. b) Àwọn Àǹfààní:

• Ìdánrawọ́ – Comfort and style
• Àkókò Ìgbàlódé – Time efficiency
• Àwọn Àyíká Ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ – Various settings
• Ìfihàn Àṣà – Cultural expression

2. Àwọn Àṣà Tó Kù:
3. a) Àwọn Òfin Aṣọ:

• Ìbọ̀wọ̀ Àgbàlagbà – Respect for elders
• Àkókò Ìlò – Appropriate timing
• Ibi Ìlò – Appropriate places
• Ìfohùnhan – Proper presentation

1. b) Ìṣọ́ra àti Ìwà:

• Ìfojúsùn Ara – Personal grooming
• Ìhùwàsí – Behavior matching attire
• Ìkálukù – Individual expression
• Àjọṣe Àwùjọ – Community harmony

Lítíréṣọ̀: Àròfẹ́/Òrìkì Ìwà Rere (Praise Poetry About Good Character)

1. Kí ni Àròfẹ́ Ìwà Rere?

Àròfẹ́ Ìwà Rere ni àwọn ewì tí a fi ń yin àwọn ènìyàn tí ó ní ìwà ọmọlúàbí, tí ó sì ṣe àṣẹyọrí nípa ìwà rere. Àwọn ewì wọ̀nyí máa ń kọ́ àwọn ènìyàn ní ìwà tí ó yẹ àti àwọn ànfààní tí ìwà rere ń fún ni.

1. Àwọn Ẹ̀yà Àròfẹ́ Ìwà Rere:
2. Àwọn Kókó Pàtàkì:

• Òtítọ́ – Truthfulness
• Sùúrù – Patience
• Inú Rere – Kindness
• Ìfaradà – Perseverance
• Ìbọ̀wọ̀ – Respect
• Àánú – Compassion
• Ìdójútì – Honesty

2. Àwọn Àmúlò Èdè:

• Àfiwé – Metaphors comparing character to nature
• Àkàwé – Similes showing character traits
• Ìtúpalẹ̀ – Repetition for emphasis
• Àwòrán Ọ̀rọ̀ – Imagery from daily life

1. Àpẹẹrẹ Àròfẹ́ – “Òrìkì Ènìyàn Òtítọ́”:

Àròfẹ́ Kíkún:

ÒRÌKÌ ÈNÌYÀN ÒTÍTỌ́

Ènìyàn òtítọ́!

Ọmọ àṣẹ ní sọ òtítọ́ nígbà gbogbo

Ẹni tí ó mọ̀ pé òtítọ́ ò lẹ́sẹ̀ kété

Òun ló máa jìn, ṣùgbọ́n ò níí ṣubú

Ìwọ ni igi tí kò lé gun

Ìwọ ni òkúta tí kò lé fọ́

Ìwọ ni omi tí kò lé kàn

Ìwọ ni iná tí kò lé paná

Òtítọ́ ni ìṣẹ̀gun rẹ

Òtítọ́ ni okùn rẹ

Òtítọ́ ni àpótí rẹ

Òtítọ́ ni ilé rẹ

Nígbà tí àwọn mìíràn ń pa irọ́

Ìwọ ń sọ òtítọ́

Nígbà tí àwọn mìíràn ń ṣe ẹ̀tàn

Ìwọ ń ṣe òdodo

Òtítọ́ ní ń mú ọ dìde lóòjúmọ́

Òtítọ́ ní ń mú ọ sùn lálẹ́

Òtítọ́ ní ń ba ọ rìn

Òtítọ́ ní ń ba ọ lọ

Àwọn ènìyàn máa ń fẹ́ràn rẹ

Nítorí òtítọ́ rẹ

Àwọn ènìyàn máa ń gbẹ́kẹ̀lé ọ

Nítorí òdodo rẹ

Ìwọ ni ẹni tí a lè rí

Tí a ó sì mọ̀ pé

Ohun tí ó bá sọ lẹ́nu

Òun náà ni ó wà lọ́kàn

Òtítọ́ ò ṣòfò fún ọ

Òdodo ò pa ọ lára

Ìbá àti ọlá ni ìwọ ñ rí gbà

Nítorí ìwà rere rẹ

Kí Olọ́run jẹ́ kí òtítọ́ rẹ

Máa bá ọ lọ títí láé

Kí ìwà rere rẹ

Máa jẹ́ àpẹẹrẹ fún wa

1. Àpẹẹrẹ Àròfẹ́ Kejì – “Òrìkì Obìnrin Onínúure”:

Àròfẹ́ Kíkún:

ÒRÌKÌ OBÌNRIN ONÍNÚURE

Obìnrin onínúure!

Ọmọ àánú ló ní lọ́kàn

Ẹni tí inú rẹ funfun bí òwú

Ẹni tí ọkàn rẹ rọ̀ bí omi

Ìwọ ni ìyá gbogbo ènìyàn

Ìwọ ni ẹni tí ó ń tọ́jú àwọn aláìní

Ìwọ ni ẹni tí ó ń ṣàánú àwọn aláìrí

Ìwọ ni ẹni tí ó ń gbé àwọn aláìgbà

Bí àwọn ènìyàn bá rí ọ kíákíá

Wọ́n máa mọ