Apeko Pipe Oro Oniisilébů Méji, Méta, M’erin Äti Márůnún; Eko Äti Sise Ilé Láwůjo Yorůbá; Kika’iwe Lîtireso Ti Ijoba Yan – Basic 4 Yoruba Lesson Note (First Term)

Ede: Àpọkọ Pípè Ọ̀rọ̀

Kí ni Àpọkọ Pípè Ọ̀rọ̀?

Àpọkọ pípè ọ̀rọ̀ ni ọ̀rọ̀ tí a kó jọ láti inú ọ̀rọ̀ méjì tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ láti ṣe ọ̀rọ̀ tuntun kan.

1. Àpọkọ Pípè Ọ̀rọ̀ Méjì:

2. Àpọkọ Pípè Ọ̀rọ̀ Mẹ́ta:

3. Àpọkọ Pípè Ọ̀rọ̀ Mẹ́rin:

4. Àpọkọ Pípè Ọ̀rọ̀ Márùn-ún:

Àdàkọ Gbolóhùn:

• Mo lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ lónìí
• Ọkọ̀-òfúrufú náà fò lọ sí Èkó
• Àgbàlàgbà náà kọ́ wa ní ilé-ìwé-kíkà

Àṣà: Ẹ̀kọ́ àti Ṣíṣe Ilé Láwùjọ Yorùbá

1. Ẹ̀kọ́ Láwùjọ Yorùbá Àtijọ́:

Àwọn Irú Ẹ̀kọ́:

1. Ẹ̀kọ́ Àṣà – Cultural education
   1. Ìjìnlẹ̀ àṣà àti ìṣe àtọwọ́dọ́wọ́
   2. Kíkọ́ orin àti ijó ìbílẹ̀
   3. Ìmọ̀ nípa òrìṣà àti ẹ̀sìn ìbílẹ̀
2. Ẹ̀kọ́ Iṣẹ́ – Vocational training
   1. Ọkùnrin: Àgbẹ̀, alágbẹ̀dẹ, alágbẹ̀rẹ̀
   2. Obìnrin: Adìrẹ, ọlọ́já, agbẹ̀gilẹ̀rẹ̀
3. Ẹ̀kọ́ Ìwà – Moral education
   1. Ìkọ́ni nípa ìwà ọmọlúàbí
   2. Ìbọ̀wọ̀ fún àgbàlagbà
   3. Ìfọkànsí àti òtítọ́

Àwọn Olùkọ́:

• Bàbá: Kọ́ ọmọkùnrin ní iṣẹ́ ọkùnrin
• Màmá: Kọ́ ọmọbìnrin ní iṣẹ́ obìnrin
• Àgbàlagbà: Kọ́ gbogbo ọmọdé ní ìwà àti àṣà

1. Ṣíṣe Ilé Láwùjọ Yorùbá:

Iṣẹ́ Ọmọkùnrin:

• Kékeré (5-10 ọdún):
  1. Mímú omi láti kànga
  2. Ṣíṣọ agbọ̀n àti ewúrẹ́
  3. Ìrànwọ́ nínú iṣẹ́ oko
• Àgbà díẹ̀ (11-15 ọdún):
  1. Gígé igi fún iná
  2. Kíkọ́ ilé
  3. Kíkọ́ iṣẹ́ ọwọ́ láti ọ̀dọ̀ bàbá

Iṣẹ́ Ọmọbìnrin:

• Kékeré (5-10 ọdún):
  1. Ìrànwọ́ nínú ṣíṣe oúnjẹ
  2. Tọ́jú àwọn ọmọ abúrò
  3. Fífọ àwọn ohun èlò ilé
• Àgbà díẹ̀ (11-15 ọdún):
  1. Kíkọ́ ṣíṣe aṣọ
  2. Títa ní ọjà
  3. Ṣíṣe adìrẹ àti aṣọ òkè

1. Ẹ̀kọ́ Òde Òní:

Ní àkókò yìí, àwọn ọmọ Yorùbá máa ń lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ láti kọ:

• Ìmọ̀ẹ̀rọ (Mathematics)
• Sáyẹ́ǹsì (Science)
• Lítíréṣọ̀ (Literature)
• Àṣà àti ẹ̀dá (Culture and Arts)

Lítíréṣọ̀: Kíkà Ìwé Lítíréṣọ̀ Tí Ìjọba Yàn

Àkọlé: “Ìrètí Ọmọ Alágbẹ̀dẹ”

Láti ìwé “Àwọn Àkọlé Yorùbá” tí Ìjọba Fẹ́dérálì yan

Orí Kìn-ín-ní: Ìbẹ̀rẹ̀ Ìrètí

Ní àárín ìlú Ìlọrin, alágbẹ̀dẹ kan wà tí orúkọ rẹ̀ ń jẹ́ Akíntúndé. Ó jẹ́ ọkùnrin oníkayè tí ó mọ iṣẹ́ rẹ̀ dáadáa. Ní gbogbo àárọ̀, ohùn rẹ̀ tí ó ń lu òòlù máa ń jí gbogbo agbègbè.

Akíntúndé ní ọmọbìnrin kan tí ó pè ní Ìrètí. Bí ó ti jẹ́ pé àwọn ọmọbìnrin kì í máa kọ́ iṣẹ́ alágbẹ̀dẹ ní àtijọ́, Ìrètí fẹ́ràn láti wo bàbá rẹ̀ ní iṣẹ́. Ó máa ń béèrè ìbéèrè púpọ̀ nípa bí wọ́n ṣe ń ṣe irin àti ohun èlò.

“Bàbá, kí ló máa ń mú irin le tó?” Ìrètí béèrè ní ọjọ́ kan.

“Ọmọ mi, iná àti omi ni,” Akíntúndé dáhùn. “Ṣùgbọ́n ohun tí ó ṣe pàtàkì jù ni ọgbọ́n àti sùúrù.”

Ìrètí rẹ́rìn-ín. Ó pinnu láti kọ́ iṣẹ́ náà, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn ènìyàn máa ń sọ pé kì í ṣe iṣẹ́ obìnrin.

Àwọn Kókó Pàtàkì Nínú Ìtàn:

1. Ìgboyà: Ìrètí ní ìgboyà láti tẹ̀lé àfojúsùn rẹ̀
2. Ìfẹ́ Iṣẹ́: Ó fẹ́ràn láti mọ̀ nípa iṣẹ́ bàbá rẹ̀
3. Ìdojúkọ: Ó gbiyànjú láti kọ́
4. Ìjábọ̀ Àṣà: Ó já àṣà àtijọ́ nípa ọmọbìnrin

Àwọn Ìbéèrè Òye:

1. Kí ni orúkọ alágbẹ̀dẹ náà?
2. Níbo ni ó ń gbé?
3. Kí ni orúkọ ọmọ rẹ̀?
4. Kí ni Ìrètí fẹ́ kọ́?
5. Kí ni àwọn nǹkan méjì tí Akíntúndé sọ pé ó ṣe pàtàkì fún iṣẹ́ alágbẹ̀dẹ?
6. Ṣé ó tọ́ fún ọmọbìnrin láti ṣe iṣẹ́ alágbẹ̀dẹ? Kí ni èrò yín?

Àwọn Ọ̀rọ̀ Tuntun:

• Alágbẹ̀dẹ – Blacksmith
• Òòlù – Anvil
• Agbègbè – Neighborhood
• Oníkayè – Skillful person
• Àfojúsùn – Goal/ambition
• Ìjábọ̀ – To challenge/break

Iṣẹ́ Ilé

1. Àpọkọ Pípè Ọ̀rọ̀:

1. Ṣe àpọkọ pípè ọ̀rọ̀ méjì láti inú àwọn ọ̀rọ̀ wọ̀nyí:
   1. Ọkọ̀ + Ayọ̀kẹ́lẹ́ = ?
   2. Àgbà + Ilé = ?
   3. Ọmọ + Ìwé = ?
2. Pín àwọn àpọkọ pípè ọ̀rọ̀ wọ̀nyí:
   1. Ọmọ-ọba-obìnrin
   2. Ilé-ìṣẹ́-ńlá
   3. Àgbà-àgbà-òkè

1. Àṣà:

1. Kọ àpọjúwe kúkúrú nípa bí àwọn ọmọdé ṣe máa ń kọ́ iṣẹ́ ní àtijọ́
2. Ṣàkójọ iṣẹ́ márùn-ún tí ọmọkùnrin máa ń ṣe
3. Ṣàkójọ iṣẹ́ márùn-ún tí ọmọbìnrin máa ń ṣe
4. Ṣàlàyé ìdí tí ẹ̀kọ́ fi ṣe pàtàkì ní àwùjọ Yorùbá

1. Lítíréṣọ̀:

1. Kí ni àkọlé ìwé náà?
2. Tún orí àkọ́kọ́ ìtàn kọ ní ọ̀rọ̀ tirẹ
3. Ṣe àwòrán Ìrètí àti bàbá rẹ̀
4. Kọ ìdálẹ̀kọ̀ọ́ kan sí ìwé rẹ nípa èrò rẹ lórí ìtàn náà
5. Ṣàlàyé ọ̀rọ̀ “ìjábọ̀ àṣà” gẹ́gẹ́ bí ó ṣe hàn nínú ìtàn

1. Àfikún:

• Wádìí àwọn ìwé lítíréṣọ̀ mìíràn tí ìjọba ti yan
• Kọ ìtàn kúkúrú nípa ọmọdé tí ó fẹ́ di ọ̀gá nínú iṣẹ́ kan
• Ṣe ìtúpalẹ̀ àwọn àpọkọ pípè ọ̀rọ̀ nínú ìwé kíkà yín