Lẹ́tà Gbèfẹ́ Àti Àìbẹ́fẹ́ – Basic 6 Yoruba Lesson Note (First Term)

Lẹ́tà ni ìwé tí a kọ láti fi ránṣẹ́ sí ẹlòmíràn.

Àfojúsùn ìhùwàsí

Ní òpin ẹ̀kọ́, akẹ́kọ̀ọ́ yóò lè:

1. sọ ohun tí lẹ́tà jẹ́ kí ó sì dárúkọ oríṣi lẹ́tà méjèèjì.
2. ṣe ìyàtọ̀ láàrin lẹ́tà gbèfẹ́ àti lẹ́tà àìbẹ́fẹ́.
3. kọ lẹ́tà gbèfẹ́ ní ìlànà tó yẹ.
4. dárúkọ oyè Yorùbá mẹ́rin kí ó sì sọ iṣẹ́ wọn.
5. sọ kókó àti ẹ̀kọ́ inú ìtàn Ìjàpá àti ọmọ alákàrà.

Kíni lẹ́tà, oríṣi mélòó sì ni ó wà?

Oríṣi lẹ́tà méjì ni ó wà: lẹ́tà gbèfẹ́ àti lẹ́tà àìbẹ́fẹ́.

• Lẹ́tà: ìwé tí a kọ láti fi ránṣẹ́ sí ẹlòmíràn.
• Lẹ́tà gbèfẹ́: lẹ́tà tí a kọ sí ọ̀rẹ́ tàbí ẹbí.
• Lẹ́tà àìbẹ́fẹ́: lẹ́tà tí a kọ sí ilé-iṣẹ́ tàbí ọ̀gá.

Kíni lẹ́tà gbèfẹ́?

Lẹ́tà gbèfẹ́ ni lẹ́tà tí a kọ sí ọ̀rẹ́ tàbí ẹbí.

• Ẹni tí a kọ sí: ọ̀rẹ́, òbí, ẹ̀gbọ́n, àbúrò tàbí ẹbí mìíràn.
• Ìkíni: ó rọrùn, bíi “Ọ̀rẹ́ mi Túndé”.
• Ìparí: “Ọ̀rẹ́ rẹ” pẹ̀lú orúkọ ẹni tó kọ ọ́.

Kíni lẹ́tà àìbẹ́fẹ́?

Lẹ́tà àìbẹ́fẹ́ ni lẹ́tà tí a kọ sí ilé-iṣẹ́ tàbí ọ̀gá.

• Ẹni tí a kọ sí: ọ̀gá ilé-iṣẹ́, olórí ilé-ẹ̀kọ́ tàbí ẹni tó ju wa lọ ní ipò.
• Ìkíni: a gbọ́dọ̀ lo ọ̀rọ̀ ọ̀wọ̀.
• Ọ̀rọ̀ inú rẹ̀: ó kúrú, ó ṣe kedere, ó sì wà ní ojú òpó.

Kí ni ìyàtọ̀ láàrin lẹ́tà gbèfẹ́ àti lẹ́tà àìbẹ́fẹ́?

Lẹ́tà gbèfẹ́ jẹ́ ti ọ̀rẹ́ tàbí ẹbí, lẹ́tà àìbẹ́fẹ́ sì jẹ́ ti ilé-iṣẹ́ tàbí ọ̀gá.

Kí ni ìlànà kíkọ lẹ́tà gbèfẹ́?

Lẹ́tà gbèfẹ́ ní ẹ̀ka márùn-ún tí a máa kọ ní ìtẹ̀léra.

1. Àdírẹ́ẹ̀sì rẹ: a kọ ọ́ sí òkè lápá ọ̀tún.
2. Ọjọ́: a kọ ọjọ́ tí a kọ lẹ́tà sí abẹ́ àdírẹ́ẹ̀sì.
3. Ìkíni: bíi “Ọ̀rẹ́ mi…” pẹ̀lú orúkọ ọ̀rẹ́ náà.
4. Ara lẹ́tà: ọ̀rọ̀ tí a fẹ́ sọ fún ẹni náà.
5. Ìparí: “Ọ̀rẹ́ rẹ,” àti orúkọ rẹ.

Àpẹẹrẹ lẹ́tà gbèfẹ́

12, Ìta Adélékè,
Ìbàdàn.

13/10/2025

Ọ̀rẹ́ mi Túndé,

Mo fẹ́ kí ọ dára. Báwo ni ẹ̀kọ́? Ẹ̀kọ́ wá dára níhìn-ín. Èmi àti ìdílé wá wà ní àlàáfíà.

Ọ̀rẹ́ rẹ,
Adé

Kí ni ìlànà kíkọ lẹ́tà àìbẹ́fẹ́?

Lẹ́tà àìbẹ́fẹ́ náà ní àdírẹ́ẹ̀sì, ọjọ́, ìkíni, ara lẹ́tà àti ìparí.

1. Àdírẹ́ẹ̀sì ẹni tó kọ ọ́: a kọ ọ́ sí òkè lápá ọ̀tún.
2. Ọjọ́: a kọ ọ́ sí abẹ́ àdírẹ́ẹ̀sì.
3. Àdírẹ́ẹ̀sì ẹni tí a kọ sí: a kọ ọ́ sí apá òsì.
4. Ìkíni: a lo ọ̀rọ̀ ọ̀wọ̀.
5. Ara lẹ́tà: a sọ ohun tí a fẹ́ ní kúkúrú àti ní ṣókí.
6. Ìparí: a lo ọ̀rọ̀ ọ̀wọ̀, a sì fi orúkọ wa sí i.

ÀṢÀ: Kíni oyè jíjẹ?

Oyè jíjẹ ni ètò ìjọba ìbílẹ̀ Yorùbá.

Àwọn oyè Yorùbá

• Balógun: olórí ogun.
• Ọtún: ìgbìmọ̀ ọ̀tún.
• Ọ̀sì: ìgbìmọ̀ òsì.
• Ìyálóde: olórí obìnrin.

Àwọn ohun èlò oyè

• Adé: ohun èlò oyè.
• Bẹ́bẹ́: ohun èlò oyè.
• Àṣọ oyè: aṣọ tí a máa wọ̀ fún oyè.

LÍTÍRÉSỌ̀: Kí ni kókó ìtàn Ìjàpá àti ọmọ alákàrà?

Inú ìtàn yìí, Ìjàpá ń ṣe àrékérekè láti jẹ alákàrà lọ́fẹ̀ẹ́.

• Kókó ìtàn: Ìjàpá ń ṣe àrékérekè láti jẹ alákàrà lọ́fẹ̀ẹ́.
• Ẹ̀kọ́: kí a má ṣe àrékérekè.
• Ìwà Ìjàpá: àrékérekè.

Àwọn ẹ̀dá inú ìtàn

• Ìjàpá: ẹni tó ń ṣe àrékérekè.
• Ọmọ alákàrà: ọmọ ẹni tó ń tà àkàrà.
• Aláṣọ: ẹ̀dá mìíràn inú ìtàn.

Evaluation

1. Mélòó ni oríṣi lẹ́tà?
   1. Ọ̀kan
   2. Méjì
   3. Mẹ́ta
   4. Mẹ́rin
2. Èwo ni oyè ní Yorùbá?
   1. Balógun
   2. President
   3. Governor
   4. Chairman
3. Kíni ìwà Ìjàpá ní ìtàn?
   1. Òtítọ́
   2. Àrékérekè
   3. Ìfọkànsí
   4. Ìtẹ́síwájú
4. Ta ni a máa kọ lẹ́tà gbèfẹ́ sí?
   1. Ọ̀gá ilé-iṣẹ́
   2. Ọ̀rẹ́ tàbí ẹbí
   3. Ilé-iṣẹ́ ìjọba
   4. Ọ̀gá ilé-ìwé
5. Kọ ẹ̀ka márùn-ún tí lẹ́tà gbèfẹ́ ní.

Assignment

Kọ lẹ́tà gbèfẹ́ sí ọ̀rẹ́ rẹ. Lo àdírẹ́ẹ̀sì, ọjọ́, ìkíni, ara lẹ́tà àti ìparí.