Ọ̀rọ̀ Ẹyàn – Basic 6 Yoruba Lesson Note (First Term)

Ọ̀rọ̀ ẹyàn ni ọ̀rọ̀ tí ó ń ṣàpèjúwe bí nǹkan ṣe rí (an adjective describes a noun).

Àwọn Ète Ẹ̀kọ́ (Behavioural objectives)

Ní òpin ẹ̀kọ́ yìí, akẹ́kọ̀ọ́ yóò lè:

1. Sọ ìtumọ̀ ọ̀rọ̀ ẹyàn.
2. Dárúkọ oríṣi ọ̀rọ̀ ẹyàn mẹ́ta pẹ̀lú àpẹẹrẹ.
3. Ṣàlàyé àṣà ìránra-eni-lọ́wọ́ àti àwọn ọ̀nà rẹ̀.
4. Dárúkọ àwọn ìlù Yorùbá àti ìwúlò wọn.

Kíni ọ̀rọ̀ ẹyàn?

Ọ̀rọ̀ ẹyàn ni ọ̀rọ̀ tí ó ń ṣàpèjúwe orúkọ, ó sì ń sọ bí nǹkan ṣe rí.

• Ipò rẹ̀: ó máa ń tẹ̀lé orúkọ tí ó ń ṣàpèjúwe.
• Iṣẹ́ rẹ̀: ó ń sọ àwọ̀, ìwọ̀n tàbí ìwà orúkọ náà.
• Àpẹẹrẹ: ilé pupa (pupa ni ọ̀rọ̀ ẹyàn, ilé ni orúkọ).

Kíni àwọn oríṣi ọ̀rọ̀ ẹyàn?

Oríṣi ọ̀rọ̀ ẹyàn mẹ́ta ni a ó kọ́ níbí: ẹyàn àwọ̀, ẹyàn ìwọ̀n àti ẹyàn ìwà.

Ẹyàn àwọ̀

• Ìtumọ̀: ó ń sọ àwọ̀ nǹkan.
• Àpẹẹrẹ: pupa (red), dúdú (black), funfun (white).

Ẹyàn ìwọ̀n

• Ìtumọ̀: ó ń sọ ìwọ̀n tàbí títóbi nǹkan.
• Àpẹẹrẹ: gíga (tall), kúkúrú (short), fẹ̀ (wide).
• Àfikún: ńlá (big), kékeré (small), tóóró (narrow).

Ẹyàn ìwà

• Ìtumọ̀: ó ń sọ ìwà tàbí ìrísí ẹni tàbí nǹkan.
• Àpẹẹrẹ: dáradára (good, fine), burúkú (bad).

Tábìlì àkópọ̀ oríṣi ọ̀rọ̀ ẹyàn

Báwo ni a ṣe ń lo ọ̀rọ̀ ẹyàn?

1. Yan orúkọ tí o fẹ́ ṣàpèjúwe, bíi ilé.
2. Pinnu ohun tí o fẹ́ sọ nípa rẹ̀: àwọ̀, ìwọ̀n tàbí ìwà.
3. Fi ọ̀rọ̀ ẹyàn tí ó yẹ sí ẹ̀yìn orúkọ náà: ilé pupa.

Kíni àṣà ìránra-eni-lọ́wọ́?

Àṣà ìránra-eni-lọ́wọ́ ni bí a ṣe máa ń ran ara wa lọ́wọ́ ní ilẹ̀ Yorùbá.

• Èrò inú rẹ̀: ìfẹ́ àti ìṣọ̀kan láàrin àwọn ará àdúgbò.
• Èrè rẹ̀: iṣẹ́ ńlá máa ń rọrùn, a sì ń ran aláìní lọ́wọ́.

Kíni àwọn ọ̀nà ìránra-eni-lọ́wọ́?

Ọ̀nà mẹ́ta tí a ń gbà ran ara wa lọ́wọ́ ni àárọ, owó ẹsúsú àti ìránṣọ́wọ́ nínú iṣẹ́.

• Àárọ (cooperatives): àwọn ẹgbẹ́ ènìyàn tí wọ́n jọ ń ṣiṣẹ́ pọ̀ láti ran ara wọn lọ́wọ́.
• Owó ẹsúsú (savings group): àwọn ọmọ ẹgbẹ́ ń dá owó ní àkókò kan, ẹnìkọ̀ọ̀kan sì ń gbà á ní ìgbà tirẹ̀.
• Ìránṣọ́wọ́ nínú iṣẹ́ (help in farming): a ń ran ẹnì kejì lọ́wọ́ lórí oko tàbí iṣẹ́ mìíràn.

Kíni gbígbọ́ ohun tí a fi ìlù wí?

Gbígbọ́ ohun tí a fi ìlù wí ni òye ọ̀rọ̀ tàbí iṣẹ́ tí olùlù ń sọ nípa ìlù rẹ̀.

• Ìlù ń sọ̀rọ̀: a lè gbọ́ ìró ìlù, a sì lè mọ ohun tí ó ń sọ.
• Olùlù: ẹni tí ó ń lù ìlù.

Kí ni àwọn ìlù Yorùbá?

Àpẹẹrẹ ìlù Yorùbá nínú ẹ̀kọ́ yìí jẹ́ mẹ́rin: gángan, dùndún, bàtá àti ìpèsè.

• Gángan: ìlù tí a lè fi sọ̀rọ̀ (talking drum).
• Dùndún: ìlù ìsọ̀rọ̀ tí a mọ̀ dáadáa ní ilẹ̀ Yorùbá.
• Bàtá: ìlù tí a máa ń lù ní ibi àwọn ayẹyẹ.
• Ìpèsè: ìlù Yorùbá tí a kà sílẹ̀ nínú ẹ̀kọ́ yìí.

Kí ni ìwúlò ìlù?

Ìwúlò ìlù mẹ́ta ni: a ń fi sọ̀rọ̀, a ń fi ránṣẹ́, a sì ń fi ṣeré.

1. Sísọ̀rọ̀: olùlù lè fi ìlù sọ ọ̀rọ̀.
2. Ríránṣẹ́: a lè fi ìlù fi ìròyìn ránṣẹ́ sí àwọn ènìyàn.
3. Ṣíṣeré: a ń lò ó fún ijó àti ayẹyẹ.

Ìdánwò (Evaluation)

1. Kíni ọ̀rọ̀ ẹyàn?
   • A) Ọ̀rọ̀ ìṣe
   • B) Ọ̀rọ̀ tí ó ń ṣàpèjúwe bí nǹkan ṣe rí
   • C) Ọ̀rọ̀ orúkọ
   • D) Ọ̀rọ̀ àrópọ̀
2. Kíni àárọ?
   • A) Eré
   • B) Ìránṣọ́wọ́ àwùjọ
   • C) Orin
   • D) Ìlù
3. Èwo ni ìlù Yorùbá?
   • A) Piano
   • B) Gángan
   • C) Guitar
   • D) Trumpet
4. Kọ ẹyàn ìwọ̀n méjì.
5. Kọ ìwúlò ìlù méjì.

Ìdáhùn sí ìbéèrè 1 sí 3: 1 B, 2 B, 3 B.

Iṣẹ́ Ilé (Assignment)

Kọ ọ̀rọ̀ ẹyàn mẹ́ta. Fi ọ̀kọ̀ọ̀kan sí ẹ̀yìn orúkọ kan, kí o sì sọ oríṣi rẹ̀.