Àkànlò Èdè Àti Ìtumọ̀ Wọn – Basic 6 Yoruba Lesson Note (First Term)

Àkànlò èdè ni ọ̀rọ̀ tàbí gbólóhùn tí ìtumọ̀ rẹ̀ yàtọ̀ sí ìtumọ̀ ọ̀rọ̀ inú rẹ̀ tí a bá kà á lọ́nà tààrà.

Àwọn ohun tí ọmọ ṣe lè ṣe lẹ́yìn ẹ̀kọ́ (Behavioural objectives)

1. Ṣàlàyé ohun tí àkànlò èdè jẹ́.
2. Sọ ìtumọ̀ àwọn àkànlò èdè tí a kọ́ nínú ẹ̀kọ́ yìí.
3. Ṣàlàyé ohun tí ìsìnkú jẹ́ àti àwọn ìlànà rẹ̀ ní ilẹ̀ Yorùbá.
4. Sọ ìtàn inú ìwé kíkà ìjọba yàn ní ṣókí, kí o sì sọ kókó inú rẹ̀.

Kíni àkànlò èdè?

Àkànlò èdè ni ọ̀rọ̀ tàbí gbólóhùn tí a ń lò ní ọ̀nà àkànlò, tí ìtumọ̀ rẹ̀ kì í ṣe ìtumọ̀ ọ̀rọ̀ tó wà nínú rẹ̀ lásán.

Àwọn ìwà àkànlò èdè

• Kúkúrú: àkànlò èdè máa ń jẹ́ ọ̀rọ̀ díẹ̀ tàbí gbólóhùn kékeré.
• Ìtumọ̀ ìkọ̀kọ̀: ìtumọ̀ rẹ̀ kò hàn lójú ọ̀rọ̀ tí a lò.
• Ó ń ṣe èdè lóge: ó mú ọ̀rọ̀ dùn, ó sì jinlẹ̀.
• A gbọ́dọ̀ mọ̀ ọ́n: a kò lè mọ ìtumọ̀ rẹ̀ láì kọ́ ọ.

Kí ni àpẹẹrẹ àkànlò èdè àti ìtumọ̀ wọn?

Àpẹẹrẹ àkànlò èdè pọ̀, àwọn tí a kọ́ nínú ẹ̀kọ́ yìí wà nínú tábìlì yìí.

Bí a ṣe ń túmọ̀ àkànlò èdè

1. Ka àkànlò èdè náà dáadáa.
2. Ronú nípa ibi tí a ti lò ó nínú ọ̀rọ̀.
3. Má ṣe túmọ̀ ọ̀rọ̀ kọ̀ọ̀kan lọ́nà tààrà.
4. Kọ ìtumọ̀ tó wà nínú rẹ̀ ní ṣókí.
5. Fi ṣe gbólóhùn kí ìtumọ̀ rẹ̀ lè yé ọ.

Kíni àṣà ìsìnkú ní Yorùbá?

Ìsìnkú ni ètò tí a ń ṣe nígbà tí ẹnìkan bá kú.

Kí ni àwọn ìlànà ìsìnkú?

Ìlànà ìsìnkú pín sí ọ̀nà mẹ́rin.

1. Wíwẹ̀ okú: a máa ń fọ òkú ní àkọ́kọ́.
2. Títọ́jú okú: a máa ń tọ́jú òkú, a sì ń múra rẹ̀ sílẹ̀ fún ìsìnkú.
3. Sísìnkú: a máa ń sin òkú sínú ilẹ̀.
4. Ayẹyẹ ìsìnkú: àwọn ẹbí àti ọ̀rẹ́ máa ń péjọ láti ṣe ètò ìbànújẹ́ àti ìrántí ẹni tó kú.

Kíni lítírésọ̀ ìwé kíkà ìjọba yàn?

Ìwé kíkà ìjọba yàn ni ìwé Yorùbá tí ìjọba yàn fún àwọn ọmọ ilé-ìwé láti kà.

Kí ni a ń ṣe nígbà tí a bá ń kọ́ ìwé yìí?

1. Ka ìwé náà tán.
2. Kọ orúkọ àwọn ẹ̀dá ìtàn inú rẹ̀.
3. Ṣàlàyé ìtàn náà ní ṣókí.
4. Sọ kókó ìwé, ìyẹn ẹ̀kọ́ tí ìwé náà kọ́ni.

Ìdánwò (Evaluation)

1. Kíni ìtumọ̀ “Ọwọ́ ọ̀tún ń wẹ ọwọ́ òsì”?
   • A) Mímu omi
   • B) Ìrànlọ́wọ́
   • C) Jíjẹun
   • D) Sísùn
2. Kíni àṣà ìsìnkú?
   • A) Ìgbéyàwó
   • B) Ètò ìkú
   • C) Ìbímọ
   • D) Oyè jíjẹ
3. Kíni a ń ṣe sí òkú?
   • A) A ń wẹ̀ ẹ́
   • B) A ń fi ṣeré
   • C) A ń fi jẹun
   • D) A ń fi ṣiṣẹ́
4. Kíni ìtumọ̀ “Ọwọ́ gígùn”?
5. Kí ni kókó ìwé?

Iṣẹ́ ilé (Assignment)

Túmọ̀ àkànlò èdè méjì, kí o sì fi ọ̀kọ̀ọ̀kan ṣe gbólóhùn kan.