Àkáyé – Basic 6 Yoruba Lesson Note (First Term)

Àkáyé ni ìtumọ̀ tàbí àlàyé ọ̀rọ̀ tàbí kókó kan.

Àwọn àfojúsùn ẹ̀kọ́

Ní òpin ẹ̀kọ́ yìí, akẹ́kọ̀ọ́ yóò lè:

1. Sọ ohun tí àkáyé jẹ́.
2. Darúkọ àwọn oríṣiríṣi àkáyé.
3. Ṣe àkáyé ní ìlànà tó tọ́.
4. Sọ ohun tí ọgẹ ìṣẹ́ jẹ́, kí ó sì darúkọ mẹ́rin.
5. Sọ àwọn orin ayẹyẹ Yorùbá méjì àti ìgbà tí a ń kọ wọ́n.

Kíni àkáyé?

Àkáyé ni ìtumọ̀ tàbí àlàyé ọ̀rọ̀ tàbí kókó kan.

• Ète rẹ̀: láti mọ ohun tí ọ̀rọ̀ tí a kà ń sọ.
• Ìdánwò rẹ̀: a máa ń dáhùn àwọn ìbéèrè lórí ọ̀rọ̀ náà.

Kí ni oríṣiríṣi àkáyé?

Àkáyé pín sí oríṣi mẹ́ta: àkáyé oníwé wúruwùrù, àkáyé oníwé gígùn àti àkáyé ewì.

• Àkáyé oníwé wúruwùrù: ọ̀kan nínú oríṣi àkáyé tí a máa ń rí nínú ìwé.
• Àkáyé oníwé gígùn: ọ̀rọ̀ gígùn tí a kà, tí a sì dáhùn ìbéèrè lé lórí.
• Àkáyé ewì: ewì tí a kà, tí a sì ṣàlàyé kókó inú rẹ̀.

Kí ni ìlànà àkáyé?

Ìlànà àkáyé ni àwọn ìgbésẹ̀ tí a ń tẹ̀lé láti ka ọ̀rọ̀ kí a sì dáhùn ìbéèrè lórí rẹ̀.

1. Ka ọ̀rọ̀ náà dáadáa.
2. Ka á lẹ́ẹ̀kan sí i bí ó bá pọndandan.
3. Wá kókó inú rẹ̀.
4. Ka àwọn ìbéèrè abẹ́ rẹ̀.
5. Wá ìdáhùn sí ìbéèrè kọ̀ọ̀kan nínú ọ̀rọ̀ náà.
6. Dáhùn ìbéèrè abẹ́ rẹ̀.

ÀṢÀ: Kí ni ọgẹ ìṣẹ́ ní Yorùbá?

Ọgẹ ìṣẹ́ ni àwọn ọ̀nà tí a fi ń ṣiṣẹ́ láti wá owó.

Àwọn ọgẹ ìṣẹ́

• Àgbẹ̀ (farming): iṣẹ́ oko, bí ríro ọkà àti gbígbin ẹ̀fọ́.

• Oníṣòwò (trading): iṣẹ́ rírà àti títà ọjà.

• Aṣọ́nà (craft work): iṣẹ́ ọwọ́ tí a fi ń ṣe nǹkan ọnà.

• Agbẹ́dẹ (blacksmithing): iṣẹ́ lílù irin láti ṣe ọbẹ, ọkọ́ àti àdá.

Àwọn ọgẹ ìṣẹ́ mìíràn

• Ọdẹ: ẹni tó ń ṣe ọdẹ ẹranko.
• Apẹja: ẹni tó ń pa ẹja.
• Ahunṣọ: ẹni tó ń hun aṣọ.
• Amọ̀kòkò: ẹni tó ń mọ ìkòkò amọ̀.
• Gbẹ́nàgbẹ́nà: ẹni tó ń gbẹ́ igi.

Kí ni ìwúlò ọgẹ ìṣẹ́?

• Oúnjẹ: a ń rí oúnjẹ fún ìdílé.
• Owó: a ń rí owó fún ìdílé.

LÍTÍRÉSỌ̀: Kí ni orin ayẹyẹ Yorùbá?

Orin ayẹyẹ Yorùbá ni orin tí a ń kọ ní ibi àjọyọ̀ tàbí ayẹyẹ.

• Orin ìyàwó: orin tí a ń kọ nígbà ìgbéyàwó.
• Orin Etíyèrí: orin ìyìn àti ìbùkún.

Ìdánwò

1. Kíni àkáyé?
   • A) Ewì
   • B) Àlàyé ọ̀rọ̀ kan
   • C) Orin
   • D) Àlọ́
2. Èwo ni ọgẹ ìṣẹ́?
   • A) Eré
   • B) Àgbẹ̀
   • C) Orin
   • D) Jíjó
3. Ìgbà wo ni a ń kọ orin ìyàwó?
   • A) Nígbà oúnjẹ
   • B) Nígbà ìgbéyàwó
   • C) Nígbà oorun
   • D) Nígbà ìsìnkú
4. Kọ ìlànà àkáyé mẹ́ta.

Iṣẹ́ ilé

Darúkọ ọgẹ ìṣẹ́ mẹ́ta, kí o sì kọ ìwúlò ọ̀kọ̀ọ̀kan.