Iseda Oro-Oruko, Eto Iselu Abinbi Ati Ti Ode-Oni – SS3 Yoruba Lesson Note (Second Term)
Lesson note at a glance
- Class
- SS3
- Subject
- Yoruba
- Term
- Second Term
- Reading time
- 8 min
Iseda oro-oruko ni siseda oro-oruko lati ara oro-oruko tabi oro-ise nipa afomo lilo.
Ete eko
Ni opin eko yii, awon akeko yoo le:
- salaye kini iseda oro-oruko;
- daruko awon ona ti a n gba seda oro-oruko;
- seda oro-oruko nipa lilo afomo ibere;
- salaye ipa ti baale, iyaale, omokunrin ile, obinrin ile, omo osu ile ati omobinrin ile n ko ninu eto iselu abinibi;
- salaye bi eto iselu ode-oni se yato si ti aye atijo.
Kini iseda oro-oruko ati ona wo ni a n gba seda re?
Iseda oro-oruko je siseda oro-oruko lati ara oro-oruko tabi oro-ise nipa afomo lilo. Ona mefa ni a n gba seda re.
- Afomo ibere: a fi afomo si iwaju oro-ise tabi oro-oruko, bi a + yo = ayo.
- Afomo aarin: a fi afomo si aarin oro.
- Apetunpe kikun: a tun odidi oro pe.
- Apetunpe elebe: a tun apa kan oro pe.
- Akanpo oro-oruko: a so oro-oruko meji po di oro-oruko kan.
- Isunki odidi gbolohun: a ya gbolohun kan kuru di oro-oruko kan.
Bawo ni a se n seda oro-oruko nipa lilo afomo ibere?
Afomo ibere ni afomo ti a fi si iwaju oro-ise tabi oro-oruko lati seda oro-oruko titun.
- Ajose: oro-oruko ti a seda gbodo ni ajose pelu oro-ise ti a lo pelu afomo.
- Awon afomo ibere: a, e, i, o, u, alai, ai, oni abbl.
Afomo ibere pelu oro-ise
| Afomo ibere | Oro | Oro-oruko ti a seda |
|---|---|---|
| a | yo | ayo |
| a | lo | alo |
| a | to | ato |
| o | ku | oku |
| o | bi | obi |
| i | to | ito |
| i | fe | ife |
| e | gbe | egbe |
| e | to | eto |
| e | te | ete |
| e | ko | eko |
| o | le | ole |
| o | mu | omu |
| i | rin | irin |
| ai | sun | aisun |
| ai | ni | aini |
| ati | lo | atilo |
| ati | je | atije |
| on | te | onte |
| alai | gbon | alaigbon |
| alai | mo | alaimo |
| oni | igi | onigi |
| oni | omo | olomo |
Afomo ibere pelu apola-ise
Apola-ise ni oro-ise ati oro-oruko ti o tele e, a si le fi afomo ibere si iwaju re.
| Afomo ibere | Oro-ise | Oro-oruko | Oro-oruko ti a seda |
|---|---|---|---|
| a | ko | orin | akorin |
| a | ko | ope | akope |
| a | da | ejo | adajo |
| o | da | oran | odaran |
| ati | de | ade | atidade |
| o | se | ere | osere |
| o | da | oju | odaju |
Bawo ni a se n seda oro-oruko nipa awon ona yooku?
Yato si afomo ibere, ona marun-un miiran wa ti a n gba seda oro-oruko.
Afomo aarin
- Itumo: afomo aarin ni afomo ti a fi si aarin oro lati seda oro-oruko.
Apetunpe kikun
- Itumo: apetunpe kikun ni titun odidi oro kan pe lati seda oro-oruko.
Apetunpe elebe
Apetunpe elebe ni titun apa kan oro pe, ti a maa n ko kon-un akoko oro-ise ti a si fi i kun.
| Oro-ise | Oro-oruko ti a seda |
|---|---|
| je | jije |
| lo | lilo |
| sun | sisun |
| gbe | gbigbe |
| ko | kiko |
| ra | rira |
Akanpo oro-oruko
Akanpo oro-oruko ni sise oro-oruko meji po lati di oro-oruko kan.
- omo + oba: omoba.
- ile + eko: ileeko.
- baba + nla: babanla.
Isunki odidi gbolohun
Isunki odidi gbolohun ni sise gbolohun kan ki o di oro-oruko kan.
- Oluwa fe mi: Olufemi.
Kini eto iselu abinibi ni ile Yoruba?
Eto iselu abinibi ni ile Yoruba ni ona isakoso ti o bere lati inu agbo-ile.
- Baba: olori ile gege bi asa.
- Iya: atele baba.
- Awon omo: won ni ojuse bi ojo ori won ba se telera.
- Agbo-ile: eto agbo-ile ni ipile eto ijoba ni ile Yoruba.
Awon ti won n ko ipa ninu eto isakoso agbo-ile ni baale, iyaale, omokunrin ile, obinrin ile, omo osu ile ati omobinrin ile.
Tani baale?
Baale ni olori agbo-ile.
- Oye: eni ti o dagba ju ni agbo-ile ni o n je oye yii.
- Ipo oye: kii se oye ti a maa n du. Ti baale kan ba ku, eni ti o tun dagba ju yoo je.
- Agbara: baale ni alase ati alakooso agbo-ile. Ohun ti o ba so ni abe ge.
- Ofin: ko si eni ti o gbodo fi owo pa ida re loju.
- Ibugbe: baale kii gbe eyin odi. Aarin agbo-ile ni o maa n gbe lati mojuto gbogbo ohun ti o n lo.
- Ogiri ati ilekun: ogiri yi agbo-ile nla ka. Ilekun kan wa ni enu ona abawole ati abajade.
- Igbejo: baale maa n jokoo gbo ejo pelu awon agbaagba bii merin.
- Abebe: omo kekere kan yoo maa fe abebe si baba ni ara.
Kini ise baale?
- Ija pipari ni agbo-ile: ti ede aiyede ba waye, ise baale ni lati yanju re. Totun tosi yoo ro ejo, ki o to da ejo, baale lo maa kadii ninu ohun to ba so ni abe ge.
- Fifi omo foko: bi omobinrin ile ba fe loko, odede baale ni won yoo ti wule fun un. Bi iyawo tuntun ba si wole, o gbodo de odede baale fun adura.
- Imojuto omo ile lokunrin ati lobinrin: o gbodo mo ijade ati iwole awon odo agbo-ile.
- Ogun pipin: odede baale ni won ti n saato bi won yoo se pin ogun fun awon omo oku ni idi igi kookan.
Tani iyaale?
Iyaale ni obinrin ti o dagba ju ni iye odun ti won wo ile oko, oun si ni igbakeji baale ninu eto iselu agbo-ile.
- Asoju: o je asoju ati alamojuto awon iyawo ile ati omobinrin ile.
- Ojo ori: o mo igba ati akoko ti a bi omo, lati yanju aawo nipa ojo ori.
- Itoju: oun ni yoo toju iyawo asesegbe oyun inu, omo ikoko ati eto ila kiko fun omo tuntun.
- Imo ile: o gbodo ni imo kikun nipa ita idile ati oriki ile oko, yoo si maa ko awon atele re gbogbo.
Tani omokunrin ile?
Omokunrin ile ni awon gende okunrin ti won ti laya tabi ki won je odo.
- Ise ti baale n ran won: ile oku gbigbe, oko ile riro, ona yiye, oju ogun lilo, sisin ibi omo si baluwe abbl.
- Inawo: awon ni won n pa eran nibi inawo, apa eran ni won maa n fun won.
- Ija pipari: won maa n wa nibi ti baale ti n pari ija.
Tani obinrin ile?
Obinrin ile ni iyawo agbo-ile, ojuse won si ni lati rogba yi iyaale ka ki won si pa ofin re mo.
- Ounje: won maa n dana ounje ni akoko odun tabi ayeye.
- Inawo: won maa n sun rara nibi inawo idile oko won.
- Itoju: won maa n se itoju iyawo titun ati iyawo ile to ba bimo.
- Iya omo: won maa n jora fun iya omo, won si maa n gba eyin eran.
Tani omo osu ile?
Omo osu ile ni awon agba obinrin ti won ti losi ile oko, ti won wa pada wa maa gbe ni ile baba won.
- Oro ebi: won maa n ni enu ninu oro ebi.
- Eran pipa: won maa n gba aya eran ti won ba pa.
Tani omobinrin ile?
Omobinrin ile ni awon omobinrin ti ko tii lo si ile oko.
- Oro ile: won maa n kopa ninu oro ile.
- Ojuse: won maa n lo ki iyawo ile to ba bimo.
Kini eto iselu ode-oni?
Eto iselu ode-oni ni eto ijoba ti o ni ipele mẹta: ijoba ibile, ijoba ipinle ati ijoba apapo, ti o yato si ti aye atijo.
Awon olori ati ipele ijoba
| Ipele ijoba | Olori ati awon alabasise |
|---|---|
| Ijoba ibile | Alaga ijoba ibile ati awon kanselo fun agbegbe. |
| Ijoba ipinle | Gomina ati awon komisanna. |
| Ijoba apapo | Olori orile-ede. |
- Gomina: olori ati alase ni ipinle kookan, o si ni awon komisanna ti won jo n tuko eto ilu.
- Alaga ati kanselo: won n ri si idagbasoke ati ilosiwaju agbegbe won.
- Olori orile-ede: olori patapata fun orile-ede.
- Awon oba: won si wa, sugbon won ko ni agbara bii ti aye atijo mo.
Bawo ni a se n fi oro to ijoba leti?
- Kanselo a fi oro agbegbe to alaga leti.
- Ti apa alaga ba ka a, alaga yoo se e.
- Ti o ba ju agbara alaga lo, alaga a fi to gomina leti, ise naa yoo si di sise.
- Ti o ba ju agbara gomina lo, gomina a fi to olori orile-ede leti.
Awon ohun miiran ninu eto iselu ode-oni
- Ajosepo oba ati ijoba: ajosepo to dan moran wa laarin won, nitori pe won jo n sise fun idagbasoke, alaafia ati ilosiwaju ilu.
- Awon alamojuto: won n ri si oro awon obinrin, odo, eto oro aje, ayika, eto irinna, ina monmona, omi ero abbl.
- Eto abinibi: o n tesiwaju ni awon igberiko, sugbon ko fese rinle mo bii ti aye atijo.
- Idajo: a ni ile ejo ti adajo ti n dajo.
- Idaabobo ilu: a ni awon soja, olopaa, omo ogun oju omi ati ti ofurufu.
Bawo ni eto abinibi ati ti ode-oni se yato?
| Ohun | Eto abinibi | Eto ode-oni |
|---|---|---|
| Ibere | Agbo-ile | Ijoba ibile, ipinle ati apapo |
| Olori | Baale ati oba | Alaga, gomina ati olori orile-ede |
| Idajo | Baale pelu awon agbaagba | Ile ejo ati adajo |
| Idaabobo | Omokunrin ile (oju ogun lilo) | Soja, olopaa, omo ogun oju omi ati ofurufu |
| Agbara oba | Pupo | Ko po bii ti atijo |
Igbelewon
- Kini iseda oro-oruko?
- Daruko ona mefa ti a n gba seda oro-oruko.
- Seda oro-oruko marun-un nipa afomo ibere.
- Salaye lori Ijoba Ibile, Ijoba Ipinle ati Ijoba Apapo.
- Daruko ise meji ti baale n se ninu agbo-ile.
Ise amurele
- Seda oro-oruko mewaa nipa afomo ibere, ki o si ko afomo ati oro ti o lo fun ikookan.
Iwe akatilewa
- Aewoyin S.Y (2009) IMO, EDE, ASA ati LITIRESO YORUBA S.S.3, Copromutt Publishers.
This term's Yoruba topics
SS3 Second Term · 5 topics

