Fonoloji Ede Yoruba, Agbeyewo Awon Orisa Ile Yoruba – SS3 Yoruba Lesson Note (Second Term)
Lesson note at a glance
- Class
- SS3
- Subject
- Yoruba
- Term
- Second Term
- Reading time
- 8 min
Foniimu ni awon iro ti o le fi iyato han laaarin oro kan tabi omiran.
Behavioural objectives
By the end of the lesson, students should be able to:
- define fonoloji, foniimu and eda foniimu;
- name the three types of foniimu in Yoruba (konsonanti, faweli and ohun) and give examples;
- name the three toniimu (oke, isale and aarin);
- state the difference between foniimu and eda foniimu;
- state the two names of Obatala and what he is known for;
- explain the difference between Orunmila and Ifa.
Ki ni fonoloji?
Fonoloji ni eka imo ede ti o n se ayewo eto iro ti o wa ninu ede kan.
- Foniimu: iro ti o le fi iyato han laarin oro kan ati omiran.
- Eda foniimu: iro ti ko le fi iyato han laarin oro kan ati omiran.
Ki ni foniimu?
Foniimu ni iro aseyato ninu ede, eyi ni iro ti a ba fi ropo ikeji ninu oro, itumo oro yoo yipada.
- Apeere foniimu: /b/, /d/ ati /t/.
- Ofin re: bi a ba fi iro kan dipo ikeji ninu oro, iyato yoo wa ninu oro naa.
Apeere oro ti iro kan ti fi iyato han:
- Ede: iro /d/ ni o fi iyato han.
- Ere: iro /r/ ni o fi iyato han.
- Epe: iro /p/ ni o fi iyato han.
- Ege: iro /g/ ni o fi iyato han.
- Egbe: iro /gb/ ni o fi iyato han.
Idako foonu:
- Faweli: a {a}
- Gbolohun: Baba kɔ ebe: {baba kɔ ebe}
Ona wo ni foniimu ede Yoruba pin si?
Foniimu ede Yoruba pin si ona meta: foniimu konsonanti, foniimu faweli ati foniimu ohun.
Foniimu konsonanti
Foniimu konsonanti ni iro aseyato ti a n pe pelu idiwo afefe ninu enu.
- Iseda: gbogbo iro konsonanti ede Yoruba fere je iro aseyato.
- Apeere: ba, pa, wa. Iro /b/, /p/ ati /w/ ni o fi iyato han.
- Apejuwe /b/: eda {b}, konsonanti akunyun afeji ete, pe asenupe.
- Ibi ti /b/ ti n jeyo: o le jeyo nibi gbogbo, apeere bɔ /bɔ/ [bɔ].
Foniimu faweli
Foniimu faweli ni iro aseyato ti a n pe lai si idiwo fun afefe ninu enu.
- Iseda: bi a ba fi faweli kan ropo ikeji, iyato yoo wa ninu oro naa.
- Apeere: wa, wo, we.
Foniimu faweli pin si ona meji:
- Faweli airanmupe: faweli ti a pe lati enu nikan, bii a, e, i, o, u.
- Faweli aranmupe: faweli ti afefe n gba enu ati imu jade, bii an, in, un.
Apejuwe /a/:
- Eda re ni [a].
- O je ayanupe, aarin, perese.
- O maa n jeyo nibi gbogbo, apeere sa /Sa/ [Sa] ati apa /akpa/ [akpa].
Foniimu ohun
Foniimu ohun ni ohun ori silebu ti o le mu ki oro kan yato si ikeji, bi ede Yoruba ti je ede olohun.
- Toniimu: oruko miiran fun iro ohun ti o je foniimu.
- Iwulo re: bi ohun ori silebu ba yipada, itumo oro yoo yipada.
Foniimu ohun pin si ona meta:
| Toniimu | Ami | Apeere |
|---|---|---|
| Toniimu oke | ami oke ( ˊ ) | já, wí |
| Toniimu isale | ami isale ( ˋ ) | ìwà, wà |
| Toniimu aarin | ko ni ami | so |
Apeere oro kan ti ohun fi yato:
- wí, wà, so: oro olosilebu kan ti ohun fi yato.
- igba (re re): iye igba, 200.
- ìgbá: igba (garden egg).
- ìgbà: igba (time).
- igbá: igba (calabash).
Ki ni eda foniimu?
Eda foniimu ni iro ti ko le fi iyato han laarin itumo oro kan ati omiran, o je ifonka alaiseyato ninu ede Yoruba.
- Iseda: bi a ba fi eda meji ropo ara won ninu oro, ko ni si iyato ninu itumo.
- Apeere eda foniimu konsonanti: /l/ ati /n/.
Apeere:
- ni aya ati laya
- ni ana ati l anaa
- mo ni aso ati mo laso
- Ogunbambo ati Ogunbanbo
- Oronbo ati Orombo
Ninu awon apeere yii, iro kan je eda ikeji, bee ni ko si iyato kankan laarin won.
Eda faweli
Eda faweli foniimu faweli ede Yoruba ni /a/ ati /an/, bee ni /ɔ/ ati /ɔn/.
Apeere:
- Itan / Iton
- Iran / Iren
- Okan / Okon
Kini iyato laarin foniimu ati eda foniimu?
Foniimu maa n yi itumo oro pada, eda foniimu ko ni yi itumo oro pada.
| Foniimu | Eda foniimu |
|---|---|
| Iro aseyato | Iro alaiseyato |
| Bi a ba fi ropo ikeji, itumo oro yoo yipada | Bi a ba fi ropo ikeji, itumo oro ko ni yipada |
| Apeere: /b/ ati /p/ ninu ba ati pa | Apeere: /l/ ati /n/ ninu ni aya ati laya |
Kini iyato laarin iro konsonanti ati iro faweli?
Iro konsonanti ni iro ti idiwo wa fun afefe ninu enu, iro faweli ni iro ti ko ni idiwo.
| Iro konsonanti | Iro faweli |
|---|---|
| Idiwo wa fun afefe ninu enu | Afefe n jade lai si idiwo |
| Ko le da duro bi silebu (afi konsonanti aranmupe silebu) | O le da duro bi silebu |
| Apeere: b, d, g, k, s | Apeere: a, e, i, o, u |
| A n ro won nipa ibi ati ona isenupe | A n ro won nipa ipo ahon ati ipo ete |
Ki ni a mo si Obatala?
Obatala ni orisa ti ipo re ga julo ninu gbogbo orisa ile Yoruba.
- Ipo re: o lagbara julo ninu awon orisa, oun si ni asaaju won patapata.
Oruko meji ti a n pe Obatala
- Obatala: eyi ti o ja si ‘Oba ti ala’.
- Orisa-nla: eyi ti o ja si ‘Oba ti-o-nla’, Oba ti o tobi.
Ise ati ipo Obatala
- Igba keji Eledaa: a gbo pe o je igba keji Eledaa Olodumare, nitori oun gan-an ni Eledaa koko da.
- Agbara: Eledaa fun un ni agbara lati ran oun lowo ninu ise isedaa.
- Ise re: a gbo pe Obatala ni i se oju, imu, enu, eti ati awon eya ara yooku leyin ti Eledaa ba ti da ara borogidi tan.
- Alamo Rere: a n pe e bee nitori pe o ni anfaani lati lo amo re fun siseda eniyan.
- Igbagbo olorisa: bi Olodumare ba se ara tan, yoo fi ara naa ranse si Obatala ki o tan eda naa wa si aye, ti yoo si maa so titi ojo aye re.
Eni orisa
Eni orisa ni awon eniyan ti Obatala fi ise tabi owo agbara re han si lara.
- Aro
- Amunkun
- Afin
- Abuke
- Afoju
- Awon miiran bee
Ohun ti Obatala fe ati ohun ti a n lo fun un
- Ohun ti ko fe: Obatala ko fe epo, osun bi ko se ala.
- Aso: aso funfun ni awon aworo Obatala ati awon olusin re maa n lo ni ojo odun re.
- Iyawo Obatala: aso funfun, gele funfun ati ileke ni o maa n lo ni ojo odun re.
- Iyan: iyan ati obe funfun ni ti Obatala, inu igba funfun ni a o de iyan re si.
- Obe: obe ti a fi eran igbin ati ori se ni ti Obatala.
Ta ni Orunmila, ki ni Ifa?
Orunmila ni baba Ifa, sugbon kii se oun nikan ni Ifa ti a n da nile Yoruba.
- Ero opolopo eniyan: nigba ti a ba daruko Ifa, okan opolopo eniyan maa n lo si odo Orunmila.
- Otito: Ifa pelu awon ona isedaa miiran ti a n da nile Yoruba.
Ipo Ifa ni aye atijo
Ni aye atijo, ko si ohunkohun ti a le se nile Yoruba lailo beere lodo Ifa.
- Igbeyawo: ti a ba fe fe iyawo, a o lo beere boya wundia ti okan wa so ni yoo je iyawo rere abi bee ko.
- Omo bibi: bi a ba bimo, a nilati lo beere esentaye omo lodo Ifa.
- Oye Oba: owo Ifa ni a ti n beere eni ti o maa je Oba.
- Ipo ninu ilu: Ifa ni o mo eni ti yoo yooku ni aarin ilu.
- Odun Ifa: owo Ifa ni a ti beere ojo ti o ba to ti o si ye lati bo Ifa ni odun.
Awon Ifa miiran yato si Orunmila
- Agbigba
- Obi
- Ile
- Olokun
- Olokun-awo
- Wo-mi-pee
Orunmila
- Ipo re: awon onitan so pe Orunmila ni eni ti Olodumare ran lati wa se igba keji re ni aye.
- Ogbon: odo re ni a o ti maa beere orisii nnkan nitori o je eni ti o gbon lopolopo.
- Eleri-ipin: awon kan so pe o wa nibe nigba ti Olodumare da gbogbo ohun ti o n be ninu aye pelu eniyan, idi niyi ti a fi n pe e bee.
- Apeja oruko: ‘Orun-mo-eni-ti-o-maa-la’.
- Obi re: itan kan so pe o ni baba ati iya, sugbon won ko gbe ile aye pelu re.
- Oluranlowo: Esanyin je oluranlowo pataki fun Orunmila.
- Irinse: ekuro ni Ifa ti o je irinse fun Orunmila.
- Aworo: awon babalawo ni aworo Orunmila tabi Ifa.
Kini iyato laarin Obatala ati Orunmila?
Obatala ni orisa ti o da ara eniyan, Orunmila ni orisa ogbon ati Ifa.
| Obatala | Orunmila |
|---|---|
| Orisa ti ipo re ga julo, asaaju awon orisa | Eni ti Olodumare ran lati se igba keji re ni aye |
| Oruko re: Obatala ati Orisa-nla | Oruko re: Orunmila, Eleri-ipin |
| O n da ara eniyan (oju, imu, enu, eti) | O je baba Ifa, odo re ni a ti n beere nnkan |
| Aworo re ati awon olusin re maa n wo aso funfun | Awon babalawo ni aworo re |
| Eni orisa re: aro, afin, abuke, afoju | Irinse re ni ekuro Ifa |
Litireso
- Kika iwe ti ijoba yan
Iwe itokasi
- Aewoyin S.Y (2009) IMO, EDE, ASA ati LITIRESO YORUBA S.S.3. Copromutt Publishers.
- Olu, D. ati Jeje, A. (1970) AWON ASA ATI ORISA ILE YORUBA. Onibonoje Press.
- Imo Ede Asa ati Litreso Yoruba SS3. S.Y Ademoyin o.i 83 si 90.
Evaluation
- Ki ni foniimu? Salaye ni ekunrere pelu apeere.
- Ki ni eda foniimu? Salaye ni ekunrere pelu apeere.
- Ona meloo ni foniimu ede Yoruba pin si? Daruko won.
- Salaye iyato ti o wa laarin Orunmila ati Ifa.
- Ko iyato merin laarin iro konsonanti ati iro faweli sile.
Assignment
Dahun awon ibeere wonyi:
- Pelu apeere, salaye iyato to wa laarin foniimu ati eda foniimu.
- Se adako foonu fun awon faweli ti a fala si nidi ninu awon oro wonyi: Imu, Won, Yen, Esin, Aso, Eyele ati Sola lo si ile ijosin.
- Salaye iyato ti o wa laarin Obatala ati Orunmila.
This term's Yoruba topics
SS3 Second Term · 5 topics
- Atunyewo Eko Lori Silebu Ede Yoruba, Elegbejegbe Tabi Irosiro
- Fonoloji Ede Yoruba, Agbeyewo Awon Orisa Ile Yoruba
- Atunyewo Eko Lori Oro-Ayalo, Eto Ebi Ati Iserun Eni
- Iseda Oro-Oruko, Eto Iselu Abinbi Ati Ti Ode-Oni
- Atunyewo Eko Lori Asa Igbeyawo Nile Yoruba

