Ọrọ̀-Ìṣe Nínú Gbolóhùn – Basic 6 Yoruba Lesson Note (Third Term)

Ọ̀rọ̀-ìṣe (verb) ni ọ̀rọ̀ tó ń sọ iṣẹ́ tí ẹni-ọ̀rọ̀ ń ṣe nínú gbolóhùn.

Àwọn ohun tí ọmọ yóò mọ̀ (Behavioural objectives)

Ní òpin ẹ̀kọ́ yìí, ọmọ yóò lè:

1. Sọ ohun tí ọ̀rọ̀-ìṣe jẹ́ kí ó sì dárúkọ àpẹẹrẹ mẹ́fà.
2. Yọ ọ̀rọ̀-ìṣe jáde nínú gbolóhùn Yorùbá.
3. Kọ gbolóhùn tirẹ̀ tí ó ní ọ̀rọ̀-ìṣe nínú.
4. Dárúkọ oríṣìíríṣìí eré ìdárayá, ànfààní wọn àti àlébù wọn.
5. Sọ ohun tí òwe jẹ́ kí ó sì sọ ìtàn kúkúrú pẹ̀lú òwe kan.

Kí ni ọ̀rọ̀-ìṣe?

Ọ̀rọ̀-ìṣe ni ọ̀rọ̀ tó ń ṣàpèjúwe iṣẹ́ tàbí ìṣe nínú gbolóhùn.

• Ìtumọ̀ ní Gẹ̀ẹ́sì: ọ̀rọ̀-ìṣe túmọ̀ sí verb.
• Iṣẹ́ rẹ̀: ó ń sọ ohun tí ẹni-ọ̀rọ̀ (subject) ṣe.
• Ibi tó wà: ó máa ń tẹ̀lé ẹni-ọ̀rọ̀ nínú gbolóhùn.

Àpẹẹrẹ ọ̀rọ̀-ìṣe

Báwo ni a ṣe ń dá ọ̀rọ̀-ìṣe mọ̀ nínú gbolóhùn?

A ń dá ọ̀rọ̀-ìṣe mọ̀ nípa bíbéèrè pé: “Kí ni ẹni-ọ̀rọ̀ ṣe?”

1. Ka gbolóhùn náà dáadáa.
2. Wá ẹni-ọ̀rọ̀, ìyẹn ẹni tàbí ohun tí gbolóhùn ń sọ nípa rẹ̀.
3. Béèrè pé: “Kí ni ẹni-ọ̀rọ̀ yìí ṣe?”
4. Ọ̀rọ̀ tó dáhùn ìbéèrè náà ni ọ̀rọ̀-ìṣe.

Àpẹẹrẹ: “Adé jẹ oúnjẹ.”

• Adé: ẹni-ọ̀rọ̀, ẹni tí ó ṣe iṣẹ́ náà.
• jẹ: ọ̀rọ̀-ìṣe, iṣẹ́ tí Adé ṣe.
• oúnjẹ: ohun tí Adé jẹ.

Ọ̀rọ̀-ìṣe tí ó nílò ohun tí a ṣe iṣẹ́ lé lórí àti èyí tí kò nílò rẹ̀

• Ọ̀rọ̀-ìṣe tí ó nílò àbọ̀: ó nílò ọ̀rọ̀ mìíràn tẹ̀lé e kí ìtumọ̀ tó pé, bíi “Adé jẹ oúnjẹ”.
• Ọ̀rọ̀-ìṣe tí kò nílò àbọ̀: ó dá dúró, ìtumọ̀ rẹ̀ pé láì sí ọ̀rọ̀ mìíràn, bíi “Tọ́lá wá”.

Kí ni eré ìdárayá?

Eré ìdárayá ni eré tí a ń ṣe láti mú ara le àti láti gbádùn ara ẹni.

Àwọn oríṣìíríṣìí eré ìdárayá

• Bọ́ọ̀lù-ẹlẹ́sẹ̀: eré tí a ń fi ẹsẹ̀ gbá bọ́ọ̀lù (football).
• Àyò: eré ìbílẹ̀ tí a ń ṣe lórí pátákó àyò.
• Abó kan-ùn-mú: eré ìbílẹ̀ tí àwọn ọmọdé ń ṣe.
• Ìsokúsò: eré ìbílẹ̀ tí àwọn ọmọdé ń ṣe.

Kí ni ànfààní eré ìdárayá?

Ànfààní eré ìdárayá ni àwọn ohun rere tí a ń rí gbà nínú rẹ̀.

• Ìlera ara: eré ń mú kí ara le, kí ó sì yá.
• Ìfọwọ́sowọ́pọ̀: àwọn ọmọ ń kọ́ bí a ṣe ń ṣiṣẹ́ pọ̀.
• Ìdárayá: eré ń mú ayọ̀ wá, ó sì ń mú àárẹ̀ kúrò.

Kí ni àlébù eré ìdárayá?

Àlébù eré ìdárayá ni àwọn ìṣòro tí ó lè wá láti inú rẹ̀.

• Ìfarapa: ẹni tí ń ṣeré lè fi ara pa ara rẹ̀ tàbí ẹlòmíràn.
• Ìjà: ìbínú lè mú kí àwọn ọmọ jà.
• Ààrùn: eré níbi tí kò mọ́ lè fa àìsàn.

Kí ni òwe?

Òwe ni ọ̀rọ̀ kúkúrú tí ó ní ọgbọ́n àti ẹ̀kọ́ nínú.

• Ìtàn sísọ: ìtàn ni ọ̀nà tí àwọn Yorùbá fi ń kọ́ ọmọ ní ẹ̀kọ́ ìwà.
• Ipò òwe: òwe máa ń wà nínú ìtàn láti fi ẹ̀kọ́ inú ìtàn náà hàn.
• Ẹ̀kọ́: ọ̀pọ̀ ìtàn ní òwe tó ń kọ́ wa ní ẹ̀kọ́ ìwà.

Àpẹẹrẹ òwe nínú ìtàn

• “Ẹni tó bá ń gun yan, kò gbọdọ̀ wòran.”
• “Bí a kò bá rí ẹyẹlé, a ò lè pa á.”

Báwo ni a ṣe ń sọ ìtàn pẹ̀lú òwe?

A ń sọ ìtàn pẹ̀lú òwe nípa tẹ̀lé àwọn ìgbésẹ̀ wọ̀nyí.

1. Yan ìtàn kúkúrú tí o mọ̀.
2. Sọ ẹni tàbí ẹranko tí ó wà nínú ìtàn.
3. Sọ ohun tí ó ṣẹlẹ̀ láti ìbẹ̀rẹ̀ dé òpin.
4. Yan òwe tí ó bá ìtàn mu.
5. Sọ òwe náà àti ẹ̀kọ́ tí ìtàn kọ́ wa.

Evaluation

1. Nínú “Ọmọ lọ sí ilé”, ọ̀rọ̀-ìṣe ni: A) Ọmọ B) Lọ C) Ilé D) Sí
2. Ànfààní eré ìdárayá ni: A) Ìfarapa B) Ìlera C) Ìjà D) Ààrùn
3. Òwe máa ń wà nínú: A) Ìtàn B) Ilé C) Oko D) Ọjà
4. Kí ni ọ̀rọ̀-ìṣe? Dárúkọ mẹ́ta.
5. Kọ àlébù méjì tí ó wà nínú eré ìdárayá.

Assignment

Sọ ìtàn kan pẹ̀lú òwe kan. Kọ gbolóhùn marun-ún nípa ìtàn náà, kí o sì fi ìlà sí abẹ́ ọ̀rọ̀-ìṣe inú gbolóhùn kọ̀ọ̀kan.