Ìrò Èdé Yorùbá: Fáwẹ̀lì Àti Kọ́nsónántì – Basic 6 Yoruba Lesson Note (Third Term)

Fáwẹ̀lì ni ìró tí a ń pè láì sí ìdínà afẹ́fẹ́, kọ́ńsónántì sì ni ìró tí a ń pè pẹ̀lú ìdínà afẹ́fẹ́. (Vowels are sounds made with free airflow. Consonants are sounds made with the airflow blocked.)

Behavioural objectives

By the end of the lesson, pupils should be able to:

1. State the number of letters, vowels and consonants in the Yorùbá alphabet.
2. Write the seven oral vowels and the 18 consonants.
3. Join a consonant and a vowel to form syllables and words.
4. Explain àlọ́ àpamọ̀ and àlọ́ àpagbè and give their uses.
5. Follow the steps for analysing a story (ìtúnpalẹ̀ ìtàn).

Mélòó ni lẹ́tà èdè Yorùbá? (How many letters are in the Yorùbá alphabet?)

Álífábẹ́ẹ̀tì Yorùbá ní lẹ́tà márùndínlọ́gbọ̀n (25): fáwẹ̀lì méje àti kọ́ńsónántì méjìdínlógún.

Kí ni fáwẹ̀lì? (What are vowels?)

Fáwẹ̀lì ni ìró tí a ń pè láì sí ìdínà afẹ́fẹ́ nínú ẹnu.

Fáwẹ̀lì àìránmúpè (Oral vowels)

Fáwẹ̀lì àìránmúpè méje ni ó wà.

• A: as in àga (chair).
• E: as in ebí (hunger).
• Ẹ: as in ẹja (fish).
• I: as in ilé (house).
• O: as in orí (head).
• Ọ: as in ọmọ (child).
• U: as in ẹrù (load).

Fáwẹ̀lì àránmúpè (Nasal vowels)

Fáwẹ̀lì àránmúpè márùn-ún ni ó wà: an, ẹn, in, ọn, un.

• an: as in ìyàn (famine).
• ẹn: as in ẹnu (mouth).
• in: as in ẹ̀rín (laughter).
• ọn: as in ọ̀nà (road).
• un: as in ẹ̀gún (thorn).

Kí ni kọ́ńsónántì? (What are consonants?)

Kọ́ńsónántì ni ìró tí a ń pè nígbà tí afẹ́fẹ́ bá dí, ní kíkún tàbí ní apá kan.

• Iye: méjìdínlógún (18).
• Àwọn lẹ́tà: B, D, F, G, Gb, H, J, K, L, M, N, P, R, S, Ṣ, T, W, Y.
• Gb: lẹ́tà méjì ni, ṣùgbọ́n ìró kan ni, ó sì jẹ́ kọ́ńsónántì kan.
• Ṣ: ìró “sh”, as in aṣọ (cloth).
• Kò sí nínú álífábẹ́ẹ̀tì Yorùbá: C, Q, V, X àti Z.

Báwo ni a ṣe ń pa fáwẹ̀lì àti kọ́ńsónántì pọ̀ láti ṣe ọ̀rọ̀? (How do we join them to form words?)

A máa ń pa kọ́ńsónántì àti fáwẹ̀lì pọ̀ láti ṣe sílébù, a sì máa ń pa sílébù pọ̀ láti ṣe ọ̀rọ̀.

Àwọn irú sílébù (Types of syllable)

• Fáwẹ̀lì nìkan (V): as in a, ọ and i in ọ-mọ and i-lé.
• Kọ́ńsónántì + fáwẹ̀lì (CV): as in bà, tà, mọ.
• Ńńkan àránmúpè (N): m or n alone, as in ń (a word marker in a sentence).

Àwọn ìgbésẹ̀ (Steps)

1. Yan kọ́ńsónántì kan, fún àpẹẹrẹ B.
2. Yan fáwẹ̀lì kan, fún àpẹẹrẹ A.
3. Pa wọ́n pọ̀: B + A = BA.
4. Pa sílébù méjì pọ̀ láti ṣe ọ̀rọ̀: bà + tà = bàtà (shoe).

Àpẹẹrẹ (Examples)

• B + A: BA.
• K + O: KO.
• ọ + mọ: ọmọ (child).

ÀṢÀ: Kí ni àlọ́? (What is àlọ́?)

Àlọ́ ni èré ìdárayá Yorùbá tí a fi ń pa ìtàn tàbí ìbéèrè ọlọ́gbọ́n, tí a sì máa ń ṣe ní alẹ́.

Àlọ́ àpamọ̀ (Riddles)

• Ìtumọ̀: ìbéèrè ọlọ́gbọ́n tí olùgbọ́ gbọ́dọ̀ dáhùn.
• Bí a ṣe ń bẹ̀rẹ̀: olùpàlọ́ sọ pé “Àlọ́ o!”, àwọn olùgbọ́ sì dáhùn pé “Àlọ́!”.
• Àpẹẹrẹ: “Mo ní bàtà kan tó tóbi tó ilẹ̀ ayé.” Ìdáhùn: Òòrùn.

Àlọ́ àpagbè (Group tales)

• Ìtumọ̀: ìtàn tí a ń sọ pẹ̀lú orin, tí àwọn olùgbọ́ sì ń dara pọ̀ láti kọrin.
• Àlọ́ orin: song riddles, in which a song carries the puzzle.

Ìyàtọ̀ láàrin àlọ́ àpamọ̀ àti àlọ́ àpagbè

Ìwúlò àlọ́ (Uses of àlọ́)

• Ìdárayá: it gives fun and relaxation.
• Ìmọ̀: it sharpens the mind and teaches new things.
• Ìfọwọ́sowọ́pọ̀: it teaches people to work together.

LÍTÍRÉSÒ: Báwo ni a ṣe ń túnpalẹ̀ ìtàn? (How do we analyse a story?)

Ìtúnpalẹ̀ ìtàn ni fífi ẹ̀dá, ìṣẹ̀lẹ̀ àti ẹ̀kọ́ inú ìtàn hàn ní ọ̀kọ̀ọ̀kan.

Àwọn ìlànà (Steps)

1. Ka ìtàn lọ́nà tó dára.
2. Darúkọ àwọn ẹ̀dá inú ìtàn (characters).
3. Ṣàlàyé àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ (events) ní ìtẹ̀léra.
4. Kọ ẹ̀kọ́ (lesson) tó wà nínú ìtàn náà.

Evaluation

1. Mélòó ni fáwẹ̀lì Yorùbá? A) 5 B) 6 C) 7 D) 8
2. Àlọ́ àpamọ̀ túmọ̀ sí: A) Story B) Riddles C) Song D) Game
3. Nígbà tí a bá ka ìtàn, a gbọ́dọ̀: A) Sùn B) Mọ̀ ẹ̀dá C) Sá D) Jó
4. Kọ fáwẹ̀lì àìránmúpè méje àti kọ́ńsónántì mẹ́fà.

Assignment

Kọ àlọ́ àpamọ̀ mẹ́ta pẹ̀lú ìdáhùn wọn.