Ọrọ̀ Apọ́nlé Àti Ọrọ̀ Atọ́kùn – Basic 6 Yoruba Lesson Note (Third Term)

Ọ̀rọ̀ apọ́nlé ni ọ̀rọ̀ tí ń ṣàpèjúwe orúkọ, ọ̀rọ̀ atọ́kùn sì ni ọ̀rọ̀ tí ń ṣàpèjúwe ọ̀rọ̀-ìṣe.

Behavioural objectives (Àwọn ète ìkẹ́kọ̀ọ́)

Ní òpin ẹ̀kọ́, akẹ́kọ̀ọ́ yóò lè:

1. sọ ohun tí ọ̀rọ̀ apọ́nlé àti ọ̀rọ̀ atọ́kùn jẹ́.
2. mú ọ̀rọ̀ apọ́nlé àti ọ̀rọ̀ atọ́kùn jáde nínú gbólóhùn.
3. ṣe àlàyé ìwà ọmọlúàbí, kí ó sì dárúkọ àpẹẹrẹ rẹ̀.
4. dárúkọ ojúṣe òbí àti ojúṣe olórí ìlú.
5. dárúkọ oríṣi orin ìgbéyàwó àti orin ìsọmọlórúkọ.

Kí ni ọ̀rọ̀ apọ́nlé?

Ọ̀rọ̀ apọ́nlé (adjective) ni ọ̀rọ̀ tí ń ṣàpèjúwe orúkọ.

• Iṣẹ́ rẹ̀: ó sọ bí orúkọ ṣe rí, bí ó ṣe tóbi, tàbí àwọ̀ rẹ̀.
• Ibi tí ó wà: ó máa ń tẹ̀lé orúkọ tí ó ṣàpèjúwe.

Àpẹẹrẹ ọ̀rọ̀ apọ́nlé

• Ilé títóbi: “títóbi” ṣàpèjúwe “ilé”.
• Ọmọ dáadáa: “dáadáa” ṣàpèjúwe “ọmọ”.
• Aṣọ funfun: “funfun” ṣàpèjúwe àwọ̀ aṣọ.
• Igi gíga: “gíga” ṣàpèjúwe gíga igi.
• Ọmọ rere: “rere” ṣàpèjúwe ìwà ọmọ.

Kí ni ọ̀rọ̀ atọ́kùn?

Ọ̀rọ̀ atọ́kùn (adverb) ni ọ̀rọ̀ tí ń ṣàpèjúwe ọ̀rọ̀-ìṣe.

• Iṣẹ́ rẹ̀: ó sọ bí a ṣe ṣe iṣẹ́, tàbí ìgbà tí a ṣe é.
• Ibi tí ó wà: ó máa ń tẹ̀lé ọ̀rọ̀-ìṣe tí ó ṣàpèjúwe.

Àpẹẹrẹ ọ̀rọ̀ atọ́kùn

• Jẹ yára: “yára” sọ bí a ṣe jẹun.
• Lọ láìpẹ́: “láìpẹ́” sọ ìgbà tí a lọ.
• Ó sáré kíákíá: “kíákíá” sọ bí ó ṣe sáré.
• Ó sọ̀rọ̀ pẹ̀lẹ́: “pẹ̀lẹ́” sọ bí ó ṣe sọ̀rọ̀.

Kí ni ìyàtọ̀ láàrin ọ̀rọ̀ apọ́nlé àti ọ̀rọ̀ atọ́kùn?

Ọ̀rọ̀ apọ́nlé ń ṣàpèjúwe orúkọ, ọ̀rọ̀ atọ́kùn sì ń ṣàpèjúwe ọ̀rọ̀-ìṣe.

ÀṢÀ: Kí ni ìwà ọmọlúàbí?

Ìwà ọmọlúàbí ni ìwà rere tí àṣà Yorùbá fẹ́ kí ọmọ ní.

Àwọn ìwà ọmọlúàbí

• Ọ̀wọ̀: bíbọ̀wọ̀ fún àgbà àti ẹni tí ó jù wá lọ.
• Ìtẹ́ríba: ìwà ìrẹ̀lẹ̀ àti ìgbọràn sí àwọn àgbà.
• Sùúrù: ìfaradà láì bínú kíákíá.
• Òtítọ́: sísọ òtítọ́ àti ṣíṣe ohun tí ó tọ́.

Ìwà tí kì í ṣe ti ọmọlúàbí

• Ìjà: ìwà tí ń fa ìrúkèrúdò.
• Ọlẹ: àìfẹ́ ṣiṣẹ́.
• Irọ́: ìwà tí ó lòdì sí òtítọ́.

Kí ni ojúṣe òbí?

Ojúṣe òbí ni àwọn iṣẹ́ tí òbí gbọ́dọ̀ ṣe fún àwọn ọmọ wọn.

• Ìtọ́jú ọmọ: fífún ọmọ ní oúnjẹ, aṣọ àti ibùgbé.
• Ẹ̀kọ́ kíkọ́: kíkọ́ ọmọ ní ìwà rere àti fífi ránṣẹ́ sí ilé-ìwé.
• Ìrànlọ́wọ́: ríran ọmọ lọ́wọ́ nígbà tí ó bá nílò rẹ̀.
• Ìfẹ́: fífi ìfẹ́ hàn sí gbogbo ọmọ.

Kí ni ojúṣe olórí ìlú?

Ojúṣe olórí ìlú ni àwọn iṣẹ́ tí olórí gbọ́dọ̀ ṣe fún àwọn ará ìlú.

• Ìtọ́jú ìlú: mímú ìlú wà ní àlàáfíà àti ìdàgbàsókè.
• Ìdájọ́: dídá ẹjọ́ bí ó ti tọ́ láì ṣègbè.
• Ààbò: dídáàbò bo ẹ̀mí àti dúkìá àwọn ará ìlú.

LÍTÍRÉSÒ: Kí ni orin ayẹyẹ?

Orin ayẹyẹ ni orin tí a máa ń kọ ní ibi àjọyọ̀ bíi ìgbéyàwó àti ìsọmọlórúkọ.

Kí ni orin ìgbéyàwó?

Orin ìgbéyàwó ni orin tí a kọ nígbà ìgbéyàwó.

• Orin ayọ̀: orin tí ń fi ìdùnnú ìgbéyàwó hàn.
• Orin ìbùkún: orin tí a fi gbàdúrà fún tọkọtaya.
• Orin ìdárayá: orin tí a fi ṣe àwàdà àti eré nígbà ayẹyẹ.

Kí ni orin ìsọmọlórúkọ?

Orin ìsọmọlórúkọ ni orin tí a kọ nígbà tí a bá ń sọ ọmọ tuntun lórúkọ.

• Orin ìdùnnú: orin tí ń fi ayọ̀ ọmọ tuntun hàn.
• Orin ìyìn: orin tí a fi yin Ọlọ́run àti ọmọ tuntun.

Kí ni pàtàkì orin ayẹyẹ?

• Àjọyọ̀: orin ń mú kí ayẹyẹ dùn, kí ó sì jẹ́ ti gbogbo ènìyàn.
• Àdúrà: a fi orin gbàdúrà ìbùkún fún ẹni tí à ń ṣe ayẹyẹ rẹ̀.

Evaluation (Ìdánrawò)

1. “Ilé títóbi”: “títóbi” jẹ́:
   
   A) Ọ̀rọ̀-ìṣe B) Apọ́nlé C) Atọ́kùn D) Orúkọ
2. Ìwà ọmọlúàbí ni:
   
   A) Ìwà burúkú B) Ọ̀wọ̀ C) Ìjà D) Ọlẹ
3. A máa ń kọ orin ìgbéyàwó nígbà:
   
   A) Ìkú B) Ìgbéyàwó C) Ogun D) Ìjà
4. Kọ ọ̀rọ̀ atọ́kùn kan, kí o sì lò ó nínú gbólóhùn.
5. Dárúkọ ojúṣe òbí méjì.

Assignment (Iṣẹ́ àṣetiléwá)

Kọ orin ìsọmọlórúkọ kan.