Ọrọ̀-Ẹyàn Nínú Gbolóhùn – Basic 6 Yoruba Lesson Note (Third Term)

Ọ̀rọ̀-ẹyàn ni ọ̀rọ̀ tí ó ń sọ ẹni tí à ń sọ̀rọ̀ rẹ̀ nínú gbolóhùn.

Àwọn ète ẹ̀kọ́ (Behavioural objectives)

Ní òpin ẹ̀kọ́ yìí, akẹ́kọ̀ọ́ yóò lè:

1. sọ ìtumọ̀ ọ̀rọ̀-ẹyàn nínú gbolóhùn.
2. dárúkọ ẹyàn mẹ́ta àti ọ̀rọ̀ tí ó wà nínú ọ̀kọ̀ọ̀kan wọn.
3. kọ gbolóhùn tí ó ní ọ̀rọ̀-ẹyàn kìínní, kejì àti kẹta.
4. dárúkọ oríṣìí àṣà ìrànra-ẹni-lọ́wọ́ àti ìwúlò wọn.
5. dárúkọ oríṣìí ewì alohùn àti àbùdá wọn.

Kí ni ọ̀rọ̀-ẹyàn nínú gbolóhùn?

Ọ̀rọ̀-ẹyàn ni ọ̀rọ̀ tí ó fi ẹni tí ó ń ṣe iṣẹ́ nínú gbolóhùn hàn.

• Iṣẹ́ rẹ̀: ó ń sọ ẹni tí a ń sọ̀rọ̀ rẹ̀.
• Ibi tí ó wà: ó máa ń wà níbẹ̀rẹ̀ gbolóhùn, ṣáájú ọ̀rọ̀-ìṣe.
• Iye ẹyàn: ẹyàn mẹ́ta ló wà, kìínní, kejì àti kẹta.

Kí ni oríṣìí ẹyàn ọ̀rọ̀?

Ẹyàn ọ̀rọ̀ mẹ́ta ni ó wà: ẹyàn kìínní, ẹyàn kejì àti ẹyàn kẹta.

Ẹyàn kìínní

• Ta ni: ẹni tí ó ń sọ̀rọ̀.
• Ọ̀rọ̀: èmi (ẹyọ), àwa (ọ̀pọ̀).

Ẹyàn kejì

• Ta ni: ẹni tí a ń bá sọ̀rọ̀.
• Ọ̀rọ̀: ìwọ (ẹyọ), ẹ̀yin (ọ̀pọ̀).

Ẹyàn kẹta

• Ta ni: ẹni tí a ń sọ̀rọ̀ nípa rẹ̀, kì í ṣe ẹni tí ó wà níbẹ̀ láti gbọ́.
• Ọ̀rọ̀: òun (ẹyọ), àwọn (ọ̀pọ̀).

Kí ni àpẹẹrẹ ọ̀rọ̀-ẹyàn nínú gbolóhùn?

Àpẹẹrẹ ni gbolóhùn tí ó ní ọ̀rọ̀-ẹyàn kan ní ìbẹ̀rẹ̀.

• Èmi lọ sí ilé: ẹyàn kìínní, ẹyọ.
• Àwa jẹ oúnjẹ: ẹyàn kìínní, ọ̀pọ̀.
• Ìwọ jẹ oúnjẹ: ẹyàn kejì, ẹyọ.
• Ẹ̀yin kọ ìwé: ẹyàn kejì, ọ̀pọ̀.
• Òun kọ ìwé: ẹyàn kẹta, ẹyọ.
• Àwọn kọ ìwé: ẹyàn kẹta, ọ̀pọ̀.

Báwo ni a ṣe lè mọ ẹyàn ọ̀rọ̀ nínú gbolóhùn?

1. Ka gbolóhùn náà dáadáa.
2. Wá ọ̀rọ̀ tí ó sọ ẹni tí ó ń ṣe iṣẹ́ náà.
3. Bi ara rẹ pé: ṣé ẹni tí ó ń sọ̀rọ̀ ni, ẹni tí a ń bá sọ̀rọ̀ ni, tàbí ẹni tí a ń sọ̀rọ̀ nípa rẹ̀?
4. Kọ ẹyàn tí ó jẹ́: kìínní, kejì tàbí kẹta.

Kí ni àṣà ìrànra-ẹni-lọ́wọ́?

Àṣà ìrànra-ẹni-lọ́wọ́ ni ọ̀nà tí àwọn Yorùbá fi ń ran ara wọn lọ́wọ́ nínú iṣẹ́ àti ìṣòro.

Oríṣìí àṣà ìrànra-ẹni-lọ́wọ́

• Ààrò: ọ̀nà ìrànra-ẹni-lọ́wọ́ tí a mọ̀ láàrin àwọn Yorùbá.
• Ọwọ́: ọ̀nà ìrànra-ẹni-lọ́wọ́ tí a mọ̀ láàrin àwọn Yorùbá.
• Àjọ: àwọn ènìyàn jọ ń kó owó jọ déédé fún ète kan.
• Ẹ̀súsú: ẹnìkọ̀ọ̀kan ń san owó déédé, ẹni kọ̀ọ̀kan sì ń gbà á ní àsìkò tirẹ̀.

Kí ni pàtàkì àṣà yìí?

• Ìfọwọ́sowọ́pọ̀: àwọn ènìyàn ń ṣiṣẹ́ pọ̀.
• Ìrànlọ́wọ́: ẹni tí ó ní ìṣòro ń rí ìrànlọ́wọ́ gbà.
• Ìdàgbàsókè: ìdílé àti àdúgbò ń tẹ̀síwájú.

Ìwúlò

• Òwe: “Ọwọ́ kan kì í gbé òkúta.”
• Ìtumọ̀: ènìyàn kan kò lè ṣe iṣẹ́ ńlá nìkan, a nílò ìrànlọ́wọ́ ara ẹni.

Kí ni ewì alohùn?

Ewì alohùn ni ewì tí a ń sọ tàbí kọ ní ẹnu, tí a kò kọ sílẹ̀ sínú ìwé.

Oríṣìí ewì alohùn

• Ìyẹ̀rẹ̀ Ifá: ewì tí àwọn babaláwo ń kọ, tí ó jẹ mọ́ ẹ̀sìn Ifá.
• Oríkì orílẹ̀: ewì tí ó ń yin orílẹ̀ tàbí ìdílé.
• Ṣàngó pípè: ewì tí a fi ń yin Ṣàngó.
• Ìjálá: ewì tí àwọn ọdẹ ń kọ.

Kí ni àbùdá ewì alohùn?

• Àlùmọ́ńì: ó ní àlùmọ́ńì, ọ̀rọ̀ tí ó jinlẹ̀ tí ó sì lẹ́wà.
• Dídùn: ó dùn láti gbọ́.
• Ẹ̀kọ́: ó ní ẹ̀kọ́ fún olùgbọ́.

Evaluation

1. “Àwa” jẹ́ ẹyàn ọ̀rọ̀:
   A) Kìínní B) Kejì C) Kẹta D) Kẹrin
2. Àṣà ìránra-ẹni-lọ́wọ́ ni:
   A) Ààrò B) Ìjà C) Ẹ̀tẹ̀ D) Ìwà burúkú
3. Ewì alohùn kìí ṣe:
   A) Ìjálá B) Ìyẹ̀rẹ̀ C) Ìtàn D) Oríkì
4. Sọ ẹyàn ọ̀rọ̀ tí ó wà nínú gbolóhùn yìí: “Ẹ̀yin kọ ìwé.”

Ìdáhùn: 1 A, 2 A, 3 C, 4 ẹyàn kejì (ọ̀pọ̀).

Assignment

Kọ gbolóhùn márùn-ún pẹ̀lú ẹyàn ọ̀rọ̀ yàtọ̀, kí o sì sọ ẹyàn tí ọ̀kọ̀ọ̀kan jẹ́.