Njirimara Ndị Igbo – Basic 4 Igbo Lesson Note (First Term)

Njirimara bụ ihe ndị na-egosi na mmadụ bụ onye otu obodo ma ọ bụ otu mba.

Ndị Igbo nwere njirimara dị iche iche na-egosi na ha bụ ndị Igbo. Ndị a bụ isi njirimara ahụ:

• Asụsụ: asụsụ Igbo na olumba ya.
• Ejiji: uwe na ihe ịchọ mma omenala.
• Aka ọrụ: ịkpụ osisi, ịkwa akwa, ịrụ ọla na ịkpụ aja.
• Ekele: okwu na omume a na-eji ekele mmadụ.
• Gburugburu: steeti ndị Igbo na ọnọdụ ala ha.
• Nri: ji, ede, akpụ na ofe dị iche iche.
• Mmemme: ememe ji ohuru, mmanwụ na ndị ọzọ.

Ebumnuche Omume (Behavioural objectives)

Na njedebe nke nkuzi a, ụmụ akwụkwọ ga-enwe ike:

1. Kọwaa ihe njirimara bụ ma depụta njirimara ise ndị Igbo.
2. Kọwaa ihe asụsụ bụ ma kwuo ihe mere asụsụ Igbo ji dị mkpa.
3. Kọwaa ejiji, aka ọrụ na nri omenala ndị Igbo.
4. Gwa ekele Igbo dị iche iche ma mara omume ekele.
5. Depụta steeti Igbo ise na isi obodo ha.
6. Kọwaa mmemme omenala ndị Igbo.

Gịnị bụ asụsụ Igbo?

Asụsụ bụ ụzọ ndị mmadụ si ekwu okwu ma kparịta ụka.

• Asụsụ Igbo: asụsụ ndị Igbo si n’aka ndị mgbe ochie ruo taa.
• Ebe o ji mkpa: ọ bụ ihe kacha mkpa na njirimara mba ọ bụla.

Gịnị mere asụsụ Igbo ji dị mkpa?

Asụsụ Igbo dị mkpa n’ihi ihe atọ: njirimara omenala, ikwukọrịta okwu na nchekwa ihe ọmụma.

1. Njirimara omenala

• Njirimara: ọ na-egosi na anyị bụ ndị Igbo.
• Omenala: ọ na-edebe omenala anyị ndụ.
• Ịdị n’otu: ọ na-emekọta anyị ka otu mba.
• Echiche: ọ na-egosi otú anyị si eche echiche.

2. Ikwukọrịta okwu

• Ndị be anyị: anyị ji ya agwa ndị be anyị okwu.
• Nkparịta ụka: ọ na-enyere anyị aka ịkparịta ụka nke ọma.
• Akụkọ: ndị okenye ji ya akọrọ anyị akụkọ omenala.
• Ofufe: anyị ji ya ekpe ekpere na abụ.

3. Nchekwa ihe ọmụma

• Akụkọ: a na-edebe akụkọ omenala na ya.
• Ịkụziri ihe: a na-ekuzi ihe site na ya.
• Ilu na oka okwu: ha dị n’asụsụ Igbo.
• Nkà na ọgụgụ isi: ha dị n’ime ya.

Kedu ụdị asụsụ Igbo dị iche iche?

Asụsụ Igbo nwere olumba dị iche iche na ụda olu atọ.

Olumba (Dialects)

Olumba bụ ụdị asụsụ Igbo a na-asụ n’otu mpaghara.

Ụda olu (Tones)

Ụda olu bụ ọkwa olu a na-ekwu okwu na ya, ọ na-agbanwe ihe okwu pụtara.

• Olu dị elu: high tone, e dere ya dị ka (´).
• Olu dị ala: low tone, e dere ya dị ka (`).
• Olu ọkara: mid tone, e dere ya dị ka (¯).

• ákwá: ákwá (cry).
• àkwà: àkwà (bed).
• ákwà: ákwà (cloth).
• àkwá: àkwá (egg).

Gịnị bụ ejiji ndị Igbo?

Ejiji bụ uwe na ihe ịchọ mma a na-eyi, ọ bụkwa otu n’ime ihe kacha egosi njirimara ndị Igbo.

Ejiji ndị nwoke

• Isiagu: uwe elu ndị nwoke Igbo, na-enwekarị onyinyechi isi ọdụm n’ahụ ya.
• Ebe a na-eyi isiagu: a na-eyi ya n’oge mmemme, ọ na-egosi ịdị ike na ugwu.
• Okpu eze: okpu ndị eze na-ekpu.
• Okpu ichie: okpu ndị okenye.
• Okpu mmemme: okpu a na-ekpu maka mmemme, a na-ejikwa feather chọọ ya mma.
• Uwe mgbede: uwe ogologo a na-eyi n’uhuruchi, na-enwekarị agba ọcha ma ọ bụ ntụ ntụ.
• Ihe a na-eyi na ya: okpu ma ọ bụ ịchafụ.

Ejiji ndị nwaanyị

• George: akwa siri ike a na-eji eme uwe mmemme.
• Blouse: uwe elu a na-eyi na George, ha na-egosi ugwu na ọnọdụ.
• Ankara: akwa nwere agba na ụdịdị dị iche iche, a na-eyi ya mgbe niile.
• Gele: akwa a na-eke n’isi, ọ na-egosi mma.
• Coral beads (abu coral): abu na-acha uhie uhie a na-eyi n’olu, nkwọ na ụkwụ.
• Ndị na-eyikarị coral: ndị eze na ndị ada, ọ na-egosi ọnọdụ na ugwu.

Ihe ịchọ mma (Accessories)

• Ọlaedo (gold): mgbọnye ọlaedo maka nwaanyị na mgbọnye aka ọlaedo.
• Eze enyí (ivory): mgbọnye ivory maka nkwọ, a na-eyi ya na coral beads.
• Ihe ha na-egosi: ọgaranya na ugwu.

Kedu ọrụ aka ndị Igbo maara?

Ndị Igbo maara ọrụ aka anọ bụ isi: ịkpụ osisi, ịkwa akwa, ịrụ ọla na ịkpụ aja.

1. Ịkpụ osisi (Wood carving)

• Ikenga: chi onye nwoke.
• Arụsị: ihe a na-akpụ maka ofufe.
• Oche: ihe ịnọdụ ala.
• Ekwe: ngwa egwu e ji osisi kpụọ.
• Ihu mmanwụ: mmanwụ e ji osisi kpụọ.

• Mma akpụ osisi: ngwá ọrụ ịkpụ osisi.
• Ákà: ngwá ọrụ onye na-akpụ osisi.
• Ntu ịcha osisi: ngwá ọrụ ịcha osisi.
• Mmanụ ịcha osisi: a na-eji ya eme ka osisi dị mma.

2. Ịkwa akwa (Weaving)

• Akwa ọcha: akwa maka mmemme.
• Akwa na-acha agba: akwa maka ụbọchị niile.
• Ogho: akwa a na-eji ekwa akwa.
• Ákwá ukwu: akwa maka ndị okenye.

3. Ịrụ ọla (Blacksmithing)

• Mma: maka ịkpụ ihe.
• Okike: maka ọrụ ugbo.
• Àgbà: maka iwu nkụ.
• Ngwá ọrụ ugbo: ihe dị iche iche maka ugbo.

4. Ịkpụ aja (Pottery)

• Ite: maka isi nri.
• Ite mmiri: maka idebe mmiri.
• Ekere: maka iri nri.
• Ọkụ: maka ime ọkụ.

Kedu ekele ndị Igbo?

Ekele bụ okwu na omume a na-eji egosi nkwanye ùgwù ma ọ bụ ọṅụ mgbe a zutere mmadụ, ọ dịkwa mkpa n’omenala Igbo.

Ekele ụbọchị niile

Ekele pụrụ iche

• Ekele ndị okenye: “Ndewo mụọ!” (greeting to elders) na “Daalụ mụọ!” (thank you, elder).
• Ekele ọbịa: “Nnọọ!” (welcome) na “Nnọọ nọ!” (welcome, response).
• Ekele njem: “Jee nke ọma!” (go well) na “Nọrọ nke ọma!” (stay well).

Omume ekele

Ekele Igbo enweghị naanị okwu, o nwekwara omume atọ.

• Ịgbọ ikpere: ụmụaka na-agbọ ikpere nye ndị okenye, ọ na-egosi nkwanye ùgwù.
• Ijide aka: a na-eji aka abụọ ma ọ bụ aka nri naanị jide onye a na-ekele, ọ na-egosi mmekọrịta ọma.
• Ịkpọ isiala: n’ụfọdụ oge ndị nwoke na-akpọ isiala maka ndị eze na ndị ukwu, ọ na-egosi nnukwu nkwanye ùgwù.

Ebee ka ndị Igbo bi na gburugburu ha dị aṅaa?

Ndị Igbo bi n’ọtụtụ ebe na Naịjirịa, ma steeti ise bụ isi ala Igbo.

Steeti ndị Igbo

Ọnọdụ ala

• Ugwu: ugwu dị n’ọtụtụ ebe ala Igbo, a na-arụkwa ọrụ ugbo na ha.
• Osimiri Niger: na-agafe ala Igbo.
• Mmiri Imo: dị na Imo State.
• Mmiri Anambra: dị na Anambra State.
• Ọhịa: nwere osisi na anụmanụ dị iche iche, a na-enwetakwa osisi na nkụ site na ha.

Kedu nri omenala ndị Igbo?

Nri bụ akụkụ dị mkpa na njirimara ndị Igbo, o nwere nri bụ isi, ofe na nri ngwa ngwa.

Nri bụ isi

• Ji (yam): a na-akpọ ya king of crops, ụdị ya gụnyere ji abana, ji ọcha na ji edo.
• Otú e si esi ji: esi, sie, kpụọ. A na-eri ya mgbe ọ bụla.
• Ede (cocoyam): ụdị ya bụ ede ọcha na ede edo, a na-esi ya ma ọ bụ kpụọ ya.
• Ihe a na-eji ede eme: ofe ede.
• Akpụ (cassava): a na-eme ya akpụ, abacha na garri.
• Ihe ọzọ a na-eji ya eme: tapioca na akpụ mmiri. A na-eri ya mgbe ọ bụla.

Ofe dị iche iche (Soups)

Ofe bụ nri mmiri mmiri a na-eri na ji, ede ma ọ bụ akpụ.

1. Ofe nsala

• Ihe e ji eme ya: anụ ewu ma ọ bụ atụrụ, utazi, uziza.
• Ọdịdị: ofe na-acha ọcha.
• Oge a na-eri ya: mmemme na oge ọ bụla.

2. Ofe onugbu

• Ihe e ji eme ya: onugbu, anụ, azụ.
• Otú e si esi ya: buru ụzọ kwọọ onugbu.
• Ihe e ji eri ya: ji, ede, akpụ.

3. Ofe ogbono

• Ihe e ji eme ya: ogbono, anụ, azụ, akwụkwọ.
• Ọdịdị: ofe na-amị amị.
• Oge a na-eri ya: oge niile.

4. Ofe ora

• Ihe e ji eme ya: ora, anụ, azụ.
• Ihe pụrụ iche: a na-eme ya na steeti Anambra.
• Otú o si dị ụtọ: ọ na-atọ ụtọ nke ukwuu.

Nri ngwa ngwa

1. Nkwobi

• Ihe e ji eme ya: ụkwụ ehi, utazi, ehuru.
• Otú e si eme ya: esi ụkwụ ehi, gbakwunye ngwa nri.
• Ebe a na-eri ya: n’ụlọ oriri na ọṅụṅụ.

2. Isi ewu

• Ihe e ji eme ya: isi ewu, utazi, ehuru.
• Oge a na-eri ya: n’oge mmemme.
• Ihe ọ pụtara: ugwu na ọganihu.

3. Abacha

• Ihe e ji eme ya: akpụ a kwajiri, ugba, azụ.
• Ebe o si: ala Igbo.
• Aha ọzọ: African salad.

Kedu mmemme omenala ndị Igbo?

Mmemme bụ oge ọṅụ na ememe a na-eme n’ala Igbo, ọ nwere ụdị anọ bụ isi na mmemme Krismas na Afọ Ọhụrụ.

1. Mmemme ji ohuru (New Yam Festival)

• Ọnwa: Ọgọst ma ọ bụ Septemba.
• Iri ji mbụ: eze na ndị ukwu na-ebu ụzọ taa ji ọhụrụ.
• Igba egwu: egwu omenala dị iche iche.
• Ofufe: ikele Chineke maka ihe ubi.
• Mmekọrịta: ndị be nna na ndị ọbịa na-abịa.

• Ihe ọ pụtara: ekele maka ihe ubi ọma.
• Mmalite: mmalite nke afọ ọhụrụ.
• Ezinụlọ: oge ịnakọta ezinụlọ ọnụ.

2. Mmemme mmanwụ (Masquerade Festival)

• Oge: n’oge okpomọkụ na n’oge mmemme ji ohuru.
• Ijele: nnukwu mmanwụ kacha ibu.
• Agaba: mmanwụ na-egwu egwu.
• Okumkpo: mmanwụ na-eme ihe ọchị.
• Omabe: mmanwụ dị iche iche.

• Igba egwu: mmanwụ na-agba egwu.
• Igba ọsọ: ụfọdụ mmanwụ na-agba ọsọ.
• Ịkọ akụkọ: a na-akọ akụkọ site n’egwu ha.

3. Ịgba nkwu (Palm tapping festival)

• Oge: n’oge ọkọchị, mgbe nkwụ dị njikere.
• Ịrị elu nkwụ: ndị ọkachamara na-arị elu nkwụ.
• Mmanya nkwu: ịtụ mmanya ọhụrụ.
• Asọmpi: onye ga-atụ mmanya kacha mma.
• Egwu na ọṅụ: igba egwu na iri nri.

4. Ikeji Festival

• Oge: n’oge opupu ihe, tupu a ghọọ ihe ubi.
• Ịgba ụbọ: mkpọtụ ụbọ dị iche iche.
• Igba egwu: ọgbọ dị iche iche na-agba egwu.
• Asọmpi: asọmpi ike na ọgụgụ isi.
• Mmekọrịta: ịlụ di na nwunye ọhụrụ.

Mmemme Krismas na Afọ Ọhụrụ

• Christmas (December 25): ụbọchị amụrụ Kraịst.
• Ọṅụ na oriri: nnukwu oriri na ọṅụ.
• Uwe ọhụrụ: mmadụ niile na-eyi uwe ọhụrụ.
• Onyinye: inye onwe ha onyinye.
• New Year (January 1): mmalite afọ ọhụrụ.
• Nkwa: ikwe nkwa maka afọ ọhụrụ.
• Ịga ụka: ikele Chineke maka afọ gara aga.
• Atụmatụ: ime atụmatụ maka afọ ọhụrụ.

Evaluation (Ntụle)

1. Gịnị bụ njirimara? Depụta njirimara ise ndị Igbo.
2. Gịnị bụ asụsụ? Kwuo ihe abụọ mere asụsụ Igbo ji dị mkpa.
3. Kọwaa ihe ndị a pụtara: Isiagu, George, Ikenga, Mmanwụ.
4. Depụta steeti Igbo ise na isi obodo ha.
5. Depụta ofe Igbo anọ ma kwuo ihe e ji eme nkwobi.

Assignment (Ọrụ ụlọ)

Họrọ otu mmemme Igbo ị hụla ma dee ihe anọ a na-eme n’oge ya, jiri ihe a mụtara n’ime nkuzi a.