Àgwà Ọma Na Àgwà Ọjọọ – Basic 4 Igbo Lesson Note (First Term)

Àgwà bụ otu mmadụ si akpa àgwà, omume ya, na otu o si emeso ndị ọzọ.

• Àgwà nwere ike ịbụ nke ọma ma ọ bụ nke ọjọọ.
• Àgwà ọma: na-eme ka mmadụ nwe obi ụtọ ma na-ewetara ya ihe ọma.
• Àgwà ọjọọ: na-ewetara mmadụ nsogbu na ihe ọjọọ.

Behavioural objectives (Ebumnuche Ọmụmụ)

Ka ọmụmụ a gasị, ụmụ akwụkwọ ga-enwe ike:

1. Ịkọwa ihe àgwà ọma na àgwà ọjọọ bụ.
2. Ịkpọpụta àgwà ọma asaa na àgwà ọjọọ anọ.
3. Inye ihe atụ nke àgwà ọ bụla n’ụlọ na n’ụlọ akwụkwọ.
4. Ịdepụta uru àgwà ọma na ahụhụ àgwà ọjọọ na-eweta.
5. Ịkọwa otu e si enwe àgwà ọma.

Gịnị bụ àgwà ọma?

Àgwà ọma bụ omume ọma na-egosi na mmadụ nwere nkuzi ọma, nkwanye ùgwù, na obiọma.

• Ọ na-eme ka mmadụ nwee ọṅụ mgbe ha nọrọ ya nso.

Kedu ụdị àgwà ọma dị?

A na-amụ àgwà ọma asaa n’ebe a: eziokwu, ịsọpụrụ ndị okenye, ije ozi, obiọma, ndidi, ịrụ ọrụ ike na ikekọrịta.

1. Gịnị bụ eziokwu (Truthfulness)?

Eziokwu bụ ikwu na ime ihe dị ka o siri dị n’ezie.

Ihe eziokwu gụnyere:

• Ikwu eziokwu mgbe niile: n’agbanyeghị na ọ ga-eweta nsogbu.
• Ịgba ama eziokwu: ikwu ihe mere n’ezie.
• Ịkwụwa aka ọcha: igosi na ị meghị ihe ọjọọ.
• Ịdị ntụkwasị obi: ime ihe ị kwuru na ị ga-eme.

Ihe atụ eziokwu:

• Mgbe ị gbajiri efere, ị ga-akọrọ mama gị.
• Mgbe ị meghị akwụkwọ, ị ga-agwa onye nkuzi eziokwu.
• Mgbe mmadụ jụrụ gị ajụjụ, zaghachi ya eziokwu.
• Mgbe ị hụrụ ihe ọjọọ ka mmadụ mere, kwuo eziokwu.

Uru eziokwu:

• Ntụkwasị obi: mmadụ ga-atụkwasị gị obi.
• Ndị enyi: ị ga-enwe ezigbo ndị enyi.
• Nkwanye ùgwù: ndị okenye ga-akwanyere gị ùgwù.
• Ngọzi: Chineke ga-agọzi gị.

2. Gịnị bụ ịsọpụrụ ndị okenye (Respecting Elders)?

Ịsọpụrụ ndị okenye bụ igosi ha nkwanye ùgwù n’ihi ịdị okenye ha na ahụmahụ ha.

Otu e si asọpụrụ ndị okenye:

• Ikele ha nke ọma: kwuo “Ndewo!” mgbe ị hụrụ ha.
• Ige ha ntị: n’oge ha na-akọrọ gị ihe.
• Irube isi: n’oge ha na-enye gị iwu.
• Inyere ha aka: mgbe ha nwere ihe ha chọrọ ime.

Omume nkwanye ùgwù:

• Ịgbọ ikpere: mgbe ị na-ekele onye tọrọ gị.
• Iji aka abụọ nara ihe: mgbe onye tọrọ gị nyere gị ihe.
• Ịkwụsị egwuregwu: mgbe onye okenye batara.
• Ikwu “Biko” na “Daalụ”: n’oge niile.

Ihe atụ:

• Mgbe nna gị kpọrọ gị, ị ga-aza ya ozigbo.
• Mgbe mama gị gwara gị ka i mee ihe, ị ga-eme ya.
• Mgbe onye okenye na-akọrọ gị akụkọ, nọọ jụụ.
• Mgbe onye okenye ji ihe, welu ya n’aka abụọ.

3. Gịnị bụ ije ozi (Running Errands, Being Helpful)?

Ije ozi bụ ime ihe ndị okenye gwara gị ka i mee, ma ọ bụ inyere ndị ọzọ aka n’ọrụ ha.

Ụdị ozi dị iche iche:

• Ozi ụlọ: isachaa efere, ikpọcha ụlọ.
• Ozi ahịa: ịga zụta ihe n’ahịa.
• Ibu ozi: ibu ozi gaa nye mmadụ ọzọ.
• Ozi enyemaka: inyere ndị ọzọ aka n’ọrụ ha.

Otu e si eje ozi nke ọma:

1. Gee ntị nke ọma: n’ihe a gwara gị.
2. Jụọ ajụjụ: ma ọ bụrụ na ị ghọtaghị ihe ọ bụla.
3. Mee ya ozigbo: egbula oge.
4. Meechaa ya nke ọma: hụ na i merie ya.

Ihe atụ:

• Mgbe mama gwara gị ka i nye nna gị mmiri, mee ya ozigbo.
• Mgbe a gwara gị ka i nye onye ọbịa mmiri, mee ya n’obi ụtọ.
• Mgbe a gwara gị ka i kpọọ onye ọzọ, gaa kpọọ ya.
• Mgbe ị hụrụ ka mama na-ekute akwụkwọ, gaa nyere ya aka.

4. Gịnị bụ obiọma (Kindness)?

Obiọma bụ ịhụnanya na ime ndị ọzọ ihe ọma.

• Ịhụnanya n’ebe ndị ọzọ nọ.
• Inyere ndị nọ na mkpa aka.
• Ikesa ihe gị na ndị ọzọ.
• Imere ndị ọzọ ihe ọma.

5. Gịnị bụ ndidi (Patience)?

Ndidi bụ ichere ka ihe mee n’oge ya n’enweghị iwe ọsịịsọ.

• Ichere ka ihe mee n’oge ya.
• Adịghị ewechasi iwe ọsịịsọ.
• Ịnagide nsogbu ruo mgbe ọ ga-agafe.
• Ịkwanyere ndị ọzọ ogologo ntachi.

6. Gịnị bụ ịrụ ọrụ ike (Hard Work)?

Ịrụ ọrụ ike bụ ịgbalị ime ihe nke ọma n’ụlọ na n’ụlọ akwụkwọ.

• Ịgbalị ime ihe nke ọma.
• Ịrụsi ọrụ ike n’ụlọ akwụkwọ.
• Inyere ndị mụrụ gị aka n’ụlọ.
• Ịmụ ihe ọhụrụ mgbe niile.

7. Gịnị bụ ikekọrịta (Sharing)?

Ikekọrịta bụ ikesa ihe i nwere na ndị ọzọ.

• Ikesa nri gị na ndị ọzọ.
• Ikenye ndị enyi gị ihe ị nwere.
• Inyere ndị nọ na mkpa ihe.
• Igosi mmadụ ebe ha ga-enweta ihe ha chọrọ.

Gịnị bụ àgwà ọjọọ?

Àgwà ọjọọ bụ omume na-adịghị mma nke na-ewetara mmadụ na ndị gbara ya gburugburu nsogbu.

• Ọ na-eme ka ndị mmadụ ghara ịchọ ịnọ mmadụ ahụ nso.

Kedu ụdị àgwà ọjọọ dị?

A na-amụ àgwà ọjọọ anọ n’ebe a: izu ohi, asị (ụgha), asọghị anya, na ịtụ asịrị (ịkparị mmadụ).

1. Gịnị bụ izu ohi (Stealing)?

Izu ohi bụ iwere ihe onye ọzọ na-enweghị ikike.

Ụdị izu ohi:

• Izu ego: iwere ego mmadụ na nzuzo.
• Izu nri: iri nri mmadụ na-enweghị ikike.
• Izu ihe ụmụaka: iwere ihe egwuregwu ma ọ bụ akwụkwọ.
• Izu ihe n’ụlọ: iwere ihe dị n’ụlọ mmadụ.

Ihe atụ izu ohi:

• Iwere ego mama wụrụ n’akpa ya.
• Iwere pencil enyi gị na-enweghị ikike.
• Iri nri e debere maka onye ọzọ.
• Iwere akwụkwọ ụlọ akwụkwọ na-enweghị ikike.

Ihe ga-eme onye zuru ohi:

• A ga-ata ya ahụhụ.
• Ndị mmadụ agaghị atụkwasị ya obi.
• Ọ ga-enwe ihere.
• A ga-akpọ ya onye ohi.

2. Gịnị bụ asị, ụgha (Lying)?

Asị bụ ikwu ihe na-abụghị eziokwu.

Ụdị asị:

• Asị iji chebe onwe gị: mgbe i mere ihe ọjọọ.
• Asị iji nweta ihe: mgbe ị chọrọ inweta ihe site n’asị.
• Asị iji mebie mmadụ: ikwu asị megide mmadụ.
• Asị n’ihi egwu: ikwu asị ka ị ghara inweta ahụhụ.

Ihe atụ asị:

• Ikwu na ị meghị akwụkwọ mgbe i mere ya.
• Ikwu na ọ bụghị gị mebiri ihe mgbe ọ bụ gị.
• Ikwu na ị gara ụlọ akwụkwọ mgbe ị gaghị.
• Ikwu asị banyere mmadụ ọzọ.

Nsogbu asị na-eweta:

• Mmadụ agaghị ekwere gị ọzọ.
• Ị ga-echeta asị ị gara n’ihu.
• Nsogbu ga-adị ukwuu mgbe eziokwu pụtara.
• Ndị mmadụ ga-akpọ gị onye asị.

3. Gịnị bụ asọghị anya (Disrespect, Stubbornness)?

Asọghị anya bụ ịjụ irube isi ma ọ bụ igosi ndị okenye enweghị nkwanye ùgwù.

Ụdị asọghị anya:

• Ịjụ ime ihe a gwara gị: mgbe onye okenye nyere gị iwu.
• Ikwu okwu na-adịghị mma: n’ebe ndị okenye nọ.
• Itinye aka n’okwu: mgbe ndị okenye na-ekwu okwu.
• Igosi iwe: mgbe a baara gị mba.

Ihe atụ asọghị anya:

• Ịjụ ime ihe mama gwara gị.
• Ikwu okwu mgbe onye okenye na-ekwu okwu.
• Ịjụ irube isi n’iwu nke ndị mụrụ gị.
• Igosi iwe mgbe a baara gị mba.

Nsogbu asọghị anya na-eweta:

• A ga-ata gị ahụhụ.
• Ndị okenye agaghị anọnyere gị ọzọ.
• Ị ga-enwe ihere n’ihu ndị mmadụ.
• Ihe ọjọọ ga-adakwasị gị.

4. Gịnị bụ ịtụ asịrị na ịkparị mmadụ (Gossiping, Mocking)?

Ịtụ asịrị bụ ikwu okwu ọjọọ banyere mmadụ ọzọ.

• Ịkparị mmadụ: ịchị ya ọchị n’ụzọ na-ewute ya.

Ụdị ịtụ asịrị:

• Ikwu okwu ọjọọ: banyere mmadụ n’azụ ya.
• Ikesa akụkọ ọjọọ: banyere mmadụ ọzọ.
• Ikwu asị: banyere ihe mmadụ mere.
• Ime ka ndị ọzọ kpọọ mmadụ asị: site n’ikwu okwu ọjọọ.

Ihe atụ:

• Ikwu na enyi gị emeghị akwụkwọ mgbe ọ bụghị eziokwu.
• Ịchị mmadụ ọchị n’ihi otu o si eyi uwe.
• Ikwu okwu ọjọọ banyere onye ọzọ.
• Ịgwa ndị ọzọ ihe nzuzo mmadụ gwara gị.

Kedu uru àgwà ọma bara?

Àgwà ọma na-eweta uru n’ezi na ụlọ, n’ụlọ akwụkwọ, n’obodo na site n’aka Chineke.

1. Uru n’ezi na ụlọ

• Ịhụnanya ndị mụrụ gị: ha ga-ahụ gị n’anya nke ukwuu.
• Nkwanye ùgwù: ndị mmadụ ga-akwanyere gị ùgwù.
• Ntụkwasị obi: ndị mụrụ gị ga-atụkwasị gị obi.
• Onyinye na ngọzi: ndị mụrụ gị ga-enye gị ihe ọma.

Ihe atụ:

• Nwa nwere àgwà ọma na-enweta ihe ndị ọ chọrọ.
• Ndị mụrụ ya na-egosi ya n’ihu ndị mmadụ.
• A na-atụkwasị ya obi ime ihe dị mkpa.
• A na-enye ya ego ma ọ chọọ ihe.

2. Uru n’ụlọ akwụkwọ

• Ịhụnanya ndị nkuzi: ndị nkuzi ga-ahụ gị n’anya.
• Ezigbo ndị enyi: ụmụaka ga-achọ ịbụ enyi gị.
• Ọkwa dị elu: a ga-eme gị class captain ma ọ bụ prefect.
• Akara ọma: ndị nkuzi ga-enye gị akara ọma n’àgwà.

Ihe atụ:

• Nwa nwere àgwà ọma na-enweta award n’ụlọ akwụkwọ.
• Ndị nkuzi na-ahọpụta ya maka ihe dị mkpa.
• Ọ na-enweta ọtụtụ ndị enyi.
• Ndị mụrụ ya na-enwe obi ụtọ banyere ya.

3. Uru n’obodo

• Aha ọma: ndị mmadụ ga-amata gị n’aha ọma.
• Nkwanye ùgwù: ndị okenye ga-akwanyere gị ùgwù.
• Enyemaka: ndị mmadụ ga-achọ inyere gị aka.
• Ohere ọma: a ga-enye gị ohere ime ihe dị mkpa.

4. Uru site n’aka Chineke

• Ngọzi: Chineke na-agọzi ha.
• Nchekwa: Chineke na-echebe ha.
• Ihe ọma: ihe ọma na-adakwasị ha.
• Ogologo ndụ: Chineke na-enye ha ogologo ndụ.

Kedu ahụhụ na-eso àgwà ọjọọ?

Àgwà ọjọọ na-eweta ahụhụ n’ezi na ụlọ, n’ụlọ akwụkwọ, n’obodo na site n’aka Chineke.

1. Ahụhụ n’ezi na ụlọ

• Ịta ahụhụ: ndị mụrụ gị ga-ata gị ahụhụ.
• Mwepu ihe: a ga-ewepụ gị ihe ị hụrụ n’anya.
• Mkpọchi: a ga-akpọchi gị n’ụlọ.
• Enweghị ntụkwasị obi: ndị mụrụ gị agaghị atụkwasị gị obi.

Ihe atụ:

• Nwa mere ihe ọjọọ anaghị enweta ihe ọ chọrọ.
• A na-ata ya ahụhụ mgbe niile.
• A naghị atụkwasị ya obi ime ihe ọ bụla.
• Ọ na-enwe ihere mgbe niile.

2. Ahụhụ n’ụlọ akwụkwọ

• Ịchụpụ n’ụlọ akwụkwọ: a ga-achụpụ gị ụbọchị ụfọdụ.
• Ịta ahụhụ: ndị nkuzi ga-ata gị ahụhụ.
• Enweghị ndị enyi: ụmụaka agaghị achọ ịbụ enyi gị.
• Akara ọjọọ: ị ga-enweta akara ọjọọ n’àgwà.

Ihe atụ:

• Nwa nwere àgwà ọjọọ anaghị enweta award.
• A na-ata ya ahụhụ mgbe niile.
• Ọ naghị enwe ndị enyi.
• Ndị mụrụ ya na-enwe ihere n’ihi ya.

3. Ahụhụ n’obodo

• Aha ọjọọ: ndị mmadụ ga-amata gị n’aha ọjọọ.
• Mkpọghị: ndị mmadụ agaghị achọ iso gị.
• Enweghị enyemaka: mmadụ ọ bụla agaghị achọ inyere gị aka.
• Nsogbu: ị ga-enwe nsogbu mgbe niile.

4. Ahụhụ site n’aka Chineke

• Enweghị ngọzi: Chineke agaghị agọzi gị.
• Nsogbu: nsogbu ga-adị gị mgbe niile.
• Ihe ọjọọ: ihe ọjọọ ga-adakwasị gị.
• Ntaramahụhụ: Chineke ga-ata gị ahụhụ.

Kedu ka uru àgwà ọma na ahụhụ àgwà ọjọọ si dị iche?

Àgwà ọma na-eweta uru, ebe àgwà ọjọọ na-eweta ahụhụ n’ebe ọ bụla.

Kedu ka esi enwe àgwà ọma?

A na-enwe àgwà ọma site n’ịmụ, ịhụrụ ezigbo ndị enyi, na ịgbagharị echiche.

1. Ịmụ na ịgbaso

• Gee ntị: n’ihe ndị okenye na-akuzi.
• Gụọ akwụkwọ ọma: nke na-akuzi àgwà ọma.
• Kpee ekpere: ka Chineke nyere gị aka.
• Gbaa mbọ: ime ihe ọma kwa ụbọchị.

2. Ịhụrụ ezigbo ndị enyi

• Chọọ ndị enyi nwere àgwà ọma: ka ha kuziere gị.
• Zeere ndị nwere àgwà ọjọọ: ka ha ghara idunarị gị.
• Soro ndị ọma: n’ihe ọma ha na-eme.
• Gbara ndị ọjọọ ọsọ: ka ị ghara ịmụta àgwà ọjọọ.

3. Ịgbagharị echiche

1. Chee echiche tupu i mee ihe ọ bụla: jụọ onwe gị ma ọ dị mma.
2. Chegharịa mgbe i mere ihe ọjọọ: mee mkpebi na ị gaghị emekwa ya.
3. Rịọọ mgbaghara: mgbe i mere ihe ọjọọ.
4. Malite ọzọ: site n’ime ihe ọma.

Kedu akụkọ ihe atụ na-akụziri anyị àgwà?

Akụkọ abụọ na-egosi otu eziokwu na izu ohi si emetụta mmadụ.

Akụkọ mbụ: Chika na eziokwu

1. Chika gbajiri iko mama ya mgbe ọ na-egwu egwu n’ụlọ.
2. Ọ tụrụ egwu na mama ga-ewe ya iwe.
3. Mgbe mama ya jụrụ onye gbajiri iko, Chika kwuru eziokwu.
4. Mama ya enweghị iwe nke ukwuu n’ihi na Chika kwuru eziokwu.
5. O kelere ya maka eziokwu ma kuziere ya ka o kpachara anya ọzọ.

• Nkuzi: eziokwu na-eweta ihe ọma ọ bụlagodi mgbe anyị tụrụ egwu.

Akụkọ abụọ: Emeka na izu ohi

1. Emeka hụrụ pencil mara mma nke enyi ya.
2. Ọ zuru ya ma tinye ya n’akpa ya.
3. Mgbe enyi ya chọrọ pencil ya, Emeka kwuru na ọ hụghị ya.
4. Ma ọtụtụ mmadụ hụrụ mgbe Emeka zuru ya, ha kọọrọ onye nkuzi.
5. Emeka nwetara ihere nke ukwuu, a takwara ya ahụhụ.

• Nkuzi: izu ohi na-eweta ihere na ahụhụ.

Gịnị ka àgwà ọma na àgwà ọjọọ na-akụziri anyị?

Àgwà anyị na-ekpebi ụdị mmadụ anyị bụ na ụdị ndụ anyị ga-ebi.

• Omume anyị na-akpata ihe ga-adakwasị anyị.
• Eziokwu ka mma karịa asị.
• Ịsọpụrụ ndị okenye na-eweta ngọzi.
• Ije ozi na-eme ka anyị bụrụ ndị mmadụ na-atụkwasị obi.
• Àgwà ọjọọ na-eweta nsogbu na ihere.
• Àgwà ọma na-eweta ịhụnanya na nkwanye ùgwù.

Gịnị ka m ga-eme n’ụlọ iji nwee àgwà ọma?

• Jụọ ndị mụrụ gị: banyere àgwà ọma ha chọrọ ka i nwee.
• Mee ihe ọma atọ: n’ụlọ kwa ụbọchị.
• Rịọọ mgbaghara: maka àgwà ọjọọ ọ bụla i nwere.
• Kpebie: àgwà ọma ọhụrụ ị ga-amalite.

Evaluation (Nyocha)

1. Kewaa àgwà ndị a n’àgwà ọma na àgwà ọjọọ: eziokwu, izu ohi, ịsọpụrụ ndị okenye, asị, ije ozi, asọghị anya.
2. Nye ihe atụ abụọ maka eziokwu na ihe atụ abụọ maka izu ohi.
3. Depụta uru atọ àgwà ọma na-eweta na ahụhụ atọ àgwà ọjọọ na-eweta.
4. Gịnị ka ị ga-eme n’ọnọdụ ndị a: ị hụrụ ego n’ala; enyi gị rịọrọ gị ka i dee ya akwụkwọ; mama gị gwara gị ka i sachaa efere; ị gbajiri ihe mama gị?
5. Zaa: Gịnị mere àgwà ọma ji dị mkpa? Kedu ka esi enwe àgwà ọma? Gịnị bụ uru kachasị mkpa nke eziokwu?

Assignment (Ọrụ Ụlọ)

Dee akụkọ dị mkpụmkpụ banyere mgbe i mere ihe ọma na ihe ọ wetara gị.