Èdè – Ọ̀rọ̀ Orúkọ Àṣeékà Àti Ọ̀rọ̀ Orúkọ Arídìmú Basic 5 Yoruba Lesson Note

Kókó Ẹ̀kọ́: Èdè – Ọ̀rọ̀ Orúkọ Àṣeékà àti Ọ̀rọ̀ Orúkọ Arídìmú Lílò Wọn Nínú Gbólóhùn Èdè Yorùbá
Àkókò: 40 ìṣẹ́jú

ÌFẸ́-ENU ÌDÁNILẸ́KỌ̀Ọ́

Ní òpin ìdánilẹ́kọ̀ọ́ yìí, àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò lè:

1. Ṣàlàyé kí ni ọ̀rọ̀ orúkọ àṣeékà àti arídìmú jẹ́
2. Ṣe àkójọ àpẹẹrẹ fún àwọn ọ̀rọ̀ orúkọ wọ̀nyí
3. Lo àwọn àpẹẹrẹ wọ̀nyí ní gbólóhùn kíkún
4. Dáhùn ìbéèrè lóri ẹ̀kọ́ yìí

ÀWỌN OHUN-ÈLÒ ẸKỌ́

• Pátákó àti mákà
• Àwọn káàdì ọ̀rọ̀ orúkọ
• Àwọn àpẹẹrẹ gbólóhùn

ỌNÀ EKỌ́

Ìbẹ̀rẹ̀ (5 ìṣẹ́jú)

• Ṣàtúnyẹ̀wò ẹ̀kọ́ ọ̀rọ̀ orúkọ àfojúmọ àti àláìṣeékà
• Béèrè: “Àwọn oríṣìí ọ̀rọ̀ orúkọ mìíràn wo ni ẹ mọ̀?”

Ìdánilẹ́kọ̀ọ́ Tuntun (25 ìṣẹ́jú)

Kí ni Ọ̀rọ̀ Orúkọ Àṣeékà?

• Ọ̀rọ̀ orúkọ tí a lè ka tàbí ṣíròò
• Àwọn ọ̀rọ̀ orúkọ tó jẹ mọ́ onka tàbí iye
• Àwọn ọ̀rọ̀ tí a lè fi òdidi tàbí iye hàn

Àwọn Àpẹẹrẹ Ọ̀rọ̀ Orúkọ Àṣeékà:

ÀWỌN ONKA ÀKỌKỌ (CARDINAL NUMBERS):

• ọkan (1), èjì (2), ẹ̀ta (3), ẹ̀rin (4), àárùn (5)
• ẹ̀fà (6), èje (7), ẹ̀jọ (8), ẹ̀sàn (9), ẹwá (10)
• ọgún (20), ọgbọ̀n (30), ogójì (40), àádọ́ta (50)

ÀWỌN ONKA ÈTÒ (ORDINAL NUMBERS):

• èkínní (first), èkejì (second), ẹ̀kẹta (third)
• ẹ̀kẹrin (fourth), àkarùn-ún (fifth), ẹ̀kẹfà (sixth)

ÀWỌN IYE (QUANTITIES):

• púpọ̀ (much/many), díẹ̀ (few/little), gbogbo (all)
• pọ̀ (many), kéré (small amount), òkè (heap)

ÀWỌN ÀPỌN (FRACTIONS):

• ìdajì (half), ìdamẹ́ta (one-third), ìdamẹ́rin (quarter)
• abẹ́ẹ̀jì (double), ọgọ́ta (half), àkójọpọ̀ (total)

Lílò Wọn Nínú Gbólóhùn:

ÀPẸẸRẸ GBÓLÓHÙN:

1. “Mo ra ìwé mẹ́ta” 
   1. mẹ́ta = ọ̀rọ̀ orúkọ àṣeékà (onka)
2. “Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ọgọ́ta wà nínú kíláàsì” 
   1. ọgọ́ta = ọ̀rọ̀ orúkọ àṣeékà (onka)
3. “Òun ni èkínní nínú eré náà” 
   1. èkínní = ọ̀rọ̀ orúkọ àṣeékà (onka ètò)
4. “Ó jẹ ìdajì àkàrà náà” 
   1. ìdajì = ọ̀rọ̀ orúkọ àṣeékà (àpọn)

Kí ni Ọ̀rọ̀ Orúkọ Arídìmú?

• Ọ̀rọ̀ orúkọ tí a fi ń tọ́ka sí ẹnìkan tàbí nǹkan kan pàtó
• Àwọn ọ̀rọ̀ tí a ń lò dípò orúkọ gidi
• Àwọn ọ̀rọ̀ tí a fi ń pe ènìyàn tàbí nǹkan láìdarúkọ rẹ̀

Àwọn Àpẹẹrẹ Ọ̀rọ̀ Orúkọ Arídìmú:

ÀWỌN ARÍDÌMÚ ÈNÌYÀN (PERSONAL PRONOUNS):

Àwọn Arídìmú Akópa (Subject Pronouns):

• èmi/mo (I), ìwọ/o (you), òun/ó (he/she/it)
• àwa/a (we), ẹ̀yin/ẹ (you plural), àwọn/wọ́n (they)

Àwọn Arídìmú Ohun (Object Pronouns):

• mi (me), ọ (you), á/òun (him/her/it)
• wa (us), yín (you plural), wọn (them)

Àwọn Arídìmu Ìjọba (Possessive Pronouns):

• mi (my), rẹ (your), rẹ̀ (his/her/its)
• wa (our), yín (your), wọn (their)

ÀWỌN ARÍDÌMÚ ÀFIHÀN (DEMONSTRATIVE PRONOUNS):

• èyí (this), ìyẹn (that), èyí (this one)
• àwọn wọ̀nyí (these), àwọn wọ̀n-ọn (those)

ÀWỌN ARÍDÌMÚ ÌBÉÈRÈ (INTERROGATIVE PRONOUNS):

• ta ni? (who?), kí ni? (what?), èwo ni? (which?)
• ìgbà wo? (when?), níbo? (where?), báwo? (how?)

ÀWỌN ARÍDÌMÚ ÀFISỌ (REFLEXIVE PRONOUNS):

• ara mi (myself), ara rẹ (yourself), ara rẹ̀ (himself/herself)
• ara wa (ourselves), ara yín (yourselves), ara wọn (themselves)

Lílò Àwọn Arídìmú Nínú Gbólóhùn:

ÀPẸẸRẸ GBÓLÓHÙN:

1. “Èmi lọ sí ọjà, mo sì ra àkàrà” 
   1. Èmi = arídìmú akópa (òdidi fọ́ọ̀mù)
   2. mo = arídìmú akópa (fọ́ọ̀mù gẹgẹ)
2. “Ìwé yìí jẹ́ tèmi, ìyẹn jẹ́ tirẹ” 
   1. tèmi = arídìmú ìjọba (ti + èmi)
   2. ìyẹn = arídìmú àfihàn
   3. tirẹ = arídìmú ìjọba (ti + ìwọ)
3. “Ta ni ó wá? Òun ni ó wá” 
   1. Ta ni = arídìmú ìbéèrè
   2. Òun = arídìmú akópa
4. “Mo fọ ara mi” 
   1. ara mi = arídìmú àfisọ

Àfiwé Láàrín Àṣeékà àti Arídìmú:

Àwọn Iṣẹ́ Tí Wọ́n Ń Ṣe Nínú Gbólóhùn:

IṢẸ́ Ọ̀RỌ̀ ORÚKỌ ÀṢEÉKÀ:

1. Ó máa ń sọ iye tàbí onka nǹkan: 
   1. “Àwọn ọmọ márùn-ún wà nínú yàrá”
2. Ó máa ń sọ ètò nǹkan: 
   1. “Òun ni èkínní nínú ìdíje”
3. Ó máa ń sọ àpọn tàbí ìpín: 
   1. “Ó jẹ ìdajì oúnjẹ náà”

IṢẸ́ Ọ̀RỌ̀ ORÚKỌ ARÍDÌMÚ:

1. Ó máa ń dípò orúkọ ènìyàn: 
   1. “Adé lọ” → “Òun lọ”
2. Ó máa ń fi ipò nǹkan hàn: 
   1. “Èyí ni ìwé tèmi”
3. Ó máa ń ṣe ìbéèrè: 
   1. “Ta ni ó wá?”

Àwọn Àpẹẹrẹ Gbólóhùn Tó Ní Méjèèjì:

1. “Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ mẹ́wàá wọ̀nyí ni wọ́n dára jù” 
   1. mẹ́wàá = ọ̀rọ̀ orúkọ àṣeékà
   2. wọ̀nyí = ọ̀rọ̀ orúkọ arídìmú àfihàn
   3. wọ́n = ọ̀rọ̀ orúkọ arídìmú akópa
2. “Èmi ni èkínní, ìwọ sì ni èkejì” 
   1. Èmi = ọ̀rọ̀ orúkọ arídìmú akópa
   2. èkínní = ọ̀rọ̀ orúkọ àṣeékà
   3. ìwọ = ọ̀rọ̀ orúkọ arídìmú akópa
   4. èkejì = ọ̀rọ̀ orúkọ àṣeékà

Àwọn Ìṣe Adáṣe:

IṢẸ́ 1: Dá Mọ̀ Pín àwọn ọ̀rọ̀ wọ̀nyí sí àṣeékà àti arídìmú:

• mẹ́rin, òun, èyí, ọgún, èmi, ìdajì, ta ni?, àwa

IṢẸ́ 2: Kún Gbólóhùn Kún àwọn gbólóhùn wọ̀nyí pẹ̀lú ọ̀rọ̀ orúkọ àṣeékà tàbí arídìmú:

• “_____ akẹ́kọ̀ọ́ wà nínú kíláàsì”
• “_____ ni ó kọ́kọ́ dé”
• “Ìwé náà jẹ́ t____”

Ìdánwò (8 ìṣẹ́jú)

1. Kí ni ọ̀rọ̀ orúkọ àṣeékà?
2. Darúkọ àpẹẹrẹ arídìmú mẹ́ta
3. Fi “mẹ́fà” àti “òun” ṣe gbólóhùn kan
4. “Èyí” jẹ́ àṣeékà tàbí arídìmú? Kí ni ìdí?

Ìparí (2 ìṣẹ́jú)

• Ṣàkójọpọ̀ ìyàtọ̀ láàrín àṣeékà àti arídìmú
• Sọ pé àwọn méjèèjì ṣe pàtàkì nínú kíkọ àti sísọ̀rọ̀

IṢẸ́ ILÉ

Kọ gbólóhùn mẹ́ta pẹ̀lú ọ̀rọ̀ orúkọ àṣeékà àti gbólóhùn mẹ́ta pẹ̀lú arídìmú. Samọ àwọn ọ̀rọ̀ orúkọ náà.