Kiko Iro Faweli Ni Éde Yoruba – Basic 5 Yoruba Lesson Note (First Term)

Ètò ẹkọ́

Ní òpin ìdánilẹ́kọ̀ọ́, àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò lè: i. fún fáwẹ́lì èdè Yorùbá ní òríkì ii. dárúkọ oríṣiríṣi fáwẹ́lì tí ó wà iii. ṣíṣe àlàyé pàtàkì lórí ìró fáwẹ́lì àláràmúpé àti aràmúpé pẹ̀lú àpẹẹrẹ iv. dáhùn bèère lórí ẹ̀kọ́ yìí

Àkóónú ẹkọ́

Kí ni Fáwẹ́lì?

Fáwẹ́lì ni àwọn lẹ́tà tí a ń lò nínú èdè Yorùbá tí a sì lè sọ láìfi àwọn kọ́ńsónántì. Wọ́n jẹ́ àwọn lẹ́tà tó ṣe pàtàkì nínú kíkọ àti kíkà èdè Yorùbá.

Òríkì Fáwẹ́lì Èdè Yorùbá

• Àwọn ọ̀rọ̀ tó dùn sí etí
• Ọkàn èdè Yorùbá
• Àwọn ohùn tó ṣe rírọ̀
• Àwọn àmì tó ń jẹ́ kí ọ̀rọ̀ yé ni
• Àwọn lẹ́tà tó ń mú ọ̀rọ̀ dára
• Ohùn ẹnu àwọn Yorùbá
• Àwọn ìró tó ń mú kí ọ̀rọ̀ dára

Àwọn Fáwẹ́lì Èdè Yorùbá

Fáwẹ́lì méje (7) ni ó wà nínú èdè Yorùbá:

1. a – /a/

• Àpẹẹrẹ: àgbàlagbà, ara, àgbá

2. e – /e/

• Àpẹẹrẹ: ẹbẹ́, ewu, egbo

3. ẹ – /ɛ/

• Àpẹẹrẹ: ẹja, ẹrù, ẹ̀kọ́

4. i – /i/

• Àpẹẹrẹ: igi, irin, ilẹ̀

5. o – /o/

• Àpẹẹrẹ: oko, omi, orin

6. ọ – /ɔ/

• Àpẹẹrẹ: ọja, ọmọ, ọ̀rọ̀

7. u – /u/

• Àpẹẹrẹ: uru, umi, ube

Ìró Fáwẹ́lì – Àláràmúpé àti Aràmúpé

Àláràmúpé (Oral Vowels)

Àwọn fáwẹ́lì tí a ń sọ láti ẹnu nìkan ni àláràmúpé:

Àpẹẹrẹ Àláràmúpé:

• a: bàbá, àgọ́
• e: ewu, ẹbẹ́
• ẹ: ẹja, ẹran
• i: igi, ilẹ̀
• o: oko, omi
• ọ: ọja, ọmọ
• u: uru, ube

Aràmúpé (Nasal Vowels)

Àwọn fáwẹ́lì tí a ń sọ láti ẹnu àti imú papọ̀ ni aràmúpé. A máa fi àmì (~) sí orí wọn:

Àpẹẹrẹ Aràmúpé:

• ã: rã (riran), wã (wiwa)
• ẽ: ẽ (ẹni), kẽ (kiikee)
• ẽ̀: mẽ̀ (mọ̀), dẽ̀ (dì)
• ĩ: mĩ (mi), rĩ (rí)
• õ: rõ (rọ̀), lõ (lọ)
• ọ̃: fọ̃ (fọ̀n), kọ̃ (kọ̀n)
• ũ: gũ (gun), rũ (run)

Ìyàtọ̀ Láàárín Àláràmúpé àti Aràmúpé

Pàtàkì Fáwẹ́lì nínú Èdè Yorùbá

1. Ìtumọ̀ ọ̀rọ̀: Fáwẹ́lì lè yí ìtumọ̀ ọ̀rọ̀ padà
2. Ìṣètò ọ̀rọ̀: Wọ́n ń ṣe ìrànlọ́wọ́ nínú ìṣètò ọ̀rọ̀
3. Kíkà dáadáa: Wọ́n jẹ́ kí a lè ka ọ̀rọ̀ dáadáa
4. Àkọsílẹ̀: Wọ́n ṣe pàtàkì fún kíkọ èdè Yorùbá

Àwọn Àṣìṣe Tó Máa Ṣẹlẹ̀

• Àìmọ ìyàtọ̀ láàárín e àti ẹ
• Àìmọ ìyàtọ̀ láàárín o àti ọ
• Àìfi àmì aràmúpé (~) sí fáwẹ́lì tó yẹ
• Rírú àláràmúpé àti aràmúpé pọ̀

Iṣẹ́ kíláàsì

1. Kíkà: Jẹ́ kí àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ka àwọn fáwẹ́lì papọ̀
2. Ìyàsọ́tọ̀: Yà àláràmúpé sọ́tọ̀ sí aràmúpé
3. Àfiwé: Fi àwọn ọ̀rọ̀ tó ní fáwẹ́lì oriṣi wé ara wọn
4. Ìdárayá: Kọ orín pẹ̀lú àwọn fáwẹ́lì

Orín fáwẹ́lì

A-a-a, fáwẹ́lì àkọ́kọ́
E-e-e, àti ẹ-ẹ-ẹ
I-i-i, tó ń dùn sí etí
O-o-o, àti ọ-ọ-ọ
U-u-u, fáwẹ́lì ìkẹhìn
Gbogbo wọn ló ṣe pàtàkì!

Ìdánwò

1. Mélòó ni fáwẹ́lì èdè Yorùbá?
2. Dárúkọ àwọn fáwẹ́lì méje náà
3. Kí ni ìyàtọ̀ láàárín àláràmúpé àti aràmúpé?
4. Pè àpẹẹrẹ ọ̀rọ̀ tí ó ní aràmúpé mẹ́ta
5. Kí ni òríkì méjì tí a lè fún fáwẹ́lì?
6. Kí ni pàtàkì fáwẹ́lì nínú èdè Yorùbá?

Iṣẹ́ ilé

1. Kọ àwọn fáwẹ́lì méje náà ní lẹ́tà ńlá àti kékeré
2. Pè àpẹẹrẹ ọ̀rọ̀ kan fún ẹ̀kọ̀ọ̀kan àwọn fáwẹ́lì
3. Yàn ọ̀rọ̀ mẹ́wàá tí ó ní aràmúpé kí o sì fi àmì sí wọn
4. Kọ àwọn fáwẹ́lì gẹ́gẹ́ bí wọ́n ti ń hàn nínú àwọn ọ̀rọ̀ wọ̀nyí: rã, kọ̃, ẽ̀

Àfikún

Ní ẹ̀kọ́ tí ń bọ̀, a óò kọ́ nípa “Àwọn Àmì Ohùn Èdè Yorùbá” àti bí wọ́n ṣe ń ṣiṣẹ́ pẹ̀lú àwọn fáwẹ́lì.