Ìró Fáwẹ́lì Àràmupọ̀ Àti Àìràmupọ̀ – Basic 3 Yoruba Lesson Note (Third Term)

Kí ni Fáwẹ́lì?

Fáwẹ́lì ni àwọn lẹ́tà tó máa ń jáde láti inú afẹ́nu wá pẹ̀lú òfuurufú tó rọrùn.

Àwọn Fáwẹ́lì Yorùbá

Fáwẹ́lì Àràmupọ̀ (Oral Vowels):

• a – /a/ bí nínú “bàbá”
• e – /e/ bí nínú “ewé”
• ẹ – /ɛ/ bí nínú “ẹja”
• i – /i/ bí nínú “igi”
• o – /o/ bí nínú “oko”
• ọ – /ɔ/ bí nínú “ọmọ”
• u – /u/ bí nínú “ugu”

Fáwẹ́lì Àìràmupọ̀ (Nasal Vowels):

• an – /ã/ bí nínú “aran”
• en – /ẽ/ bí nínú “ẹbẹn”
• ẹn – /ɛ̃/ bí nínú “ẹ̀ṛan”
• in – /ĩ/ bí nínú “irin”
• on – /õ/ bí nínú “iron”
• ọn – /ɔ̃/ bí nínú “ọ̀ṛan”
• un – /ũ/ bí nínú “ṛun”

Bí a ṣe ń Sọ Fáwẹ́lì Àràmupọ̀

Ẹnu Ṣíṣí Kékeré:

• i – ẹnu kọ́, ahọ́n sókè
• u – ètè ṣí sí àyíká

Ẹnu Ṣíṣí Àáárín:

• e – ẹnu ṣí díẹ̀
• o – ètè fẹ̀ẹ́rẹ̀ ṣú

Ẹnu Ṣíṣí Ńlá:

• ẹ – ẹnu ṣí ju “e” lọ
• ọ – ètè ṣú ju “o” lọ
• a – ẹnu ṣí gbòòrò

Bí a ṣe ń Sọ Fáwẹ́lì Àìràmupọ̀

Àwọn Àmì:

• Imú bùṣì sí ìṣirò
• Afẹ́nu àti imú jáde papọ̀
• Ìgbọ̀nwo ìró àràmupọ̀ pẹ̀lú imú

Àpẹẹrẹ Ìyàtọ̀

Àràmupọ̀ vs Àìràmupọ̀:

• ara (body) vs aran (relative)
• ire (goodness) vs iren (laughing)
• igi (tree) vs igin (eagle)
• oro (word) vs oron (condition)
• ugu (pumpkin) vs ugun (twenty)

Àwọn Òwe Fáwẹ́lì

Àràmupọ̀:

• “Èwe là ńbẹ kòo?” – ẹ, e, à, à, ẹ, òo
• “Òkó báàlé” – ò, ó, à, à, é

Àìràmupọ̀:

• “Ẹran ọ̀ṛan” – ẹ́n, ọ̀ṛan
• “Iron on írìn” – iron, on, írìn

Àdàkọ 1:

1. Mélò ni fáwẹ́lì àràmupọ̀ tó wà ní Yorùbá? _______
2. Báwo ni a ṣe ń sọ fáwẹ́lì “ẹn”? _______
3. Kí ni ìyàtọ̀ láàrín “oro” àti “oron”? _______