Oro Orüko: Ise Ti Oro Oruko N Se Ninu Gb0lohün, Eewo Ti Aisan Mü Wa, Itan Akoni -Obafemi Äwolowö – Basic 4 Yoruba Lesson Note (Third Term)

Ede: Ọrọ̀ Orúkọ – Iṣẹ́ tí Ọrọ̀ Orúkọ ń Ṣe nínú Gbólóhùn

Kín ni Iṣẹ́ Ọrọ̀ Orúkọ?

Ọrọ̀ orúkọ ní àwọn iṣẹ́ pàtàkì tí ó máa ń ṣe nínú gbólóhùn. Àwọn iṣẹ́ wọ̀nyí ni:

1. Gẹ́gẹ́ bí Kókó-ọ̀rọ̀ (Subject)

Kókó-ọ̀rọ̀ ni ẹni tàbí ohun tí a ń sọ̀rọ̀ rẹ̀ nínú gbólóhùn.

Àpẹẹrẹ:

• Adé lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ = Ade went to school
• Màlúù náà ń jẹ koríko = The cow is eating grass
• Àwọn ọmọdé ń ṣeré nínú àgbàlá = The children are playing in the compound
• Ìyá mi ń se ẹ̀wà ní iléwọ̀ = My mother is cooking beans at home

Nínú àpẹẹrẹ wọ̀nyí, Adé, màlúù, àwọn ọmọdé, àti ìyá mi ni àwọn kókó-ọ̀rọ̀

2. Gẹ́gẹ́ bí Ohun (Object)

Ohun ni ohun tí iṣẹ́ náà dé bá nínú gbólóhùn.

Àpẹẹrẹ:

• Bàbá ra mọ́tò = Father bought a car
• Mo jẹ àkàrà lóòrọ̀ yìí = I ate akara this morning
• Wọ́n kọ́ ilé tuntun = They built a new house
• Òjò rọ igi náà = Rain fell on the tree

Nínú àpẹẹrẹ wọ̀nyí, mọ́tò, àkàrà, ilé, àti igi ni àwọn ohun

3. Gẹ́gẹ́ bí Àfikún (Complement)

Àfikún ni ọrọ̀ tí ó máa ń kún ìtumọ̀ gbólóhùn náà.

Àpẹẹrẹ:

• Dàda jẹ́ akẹ́kọ̀ọ́ = Dada is a student
• Kẹ́hìndé di òní-ilé = Kehinde became a landlord
• Òun ni olùkọ́ wa = He is our teacher
• Àwọn wọ̀nyí jẹ́ ìwé mi = These are my books

Nínú àpẹẹrẹ wọ̀nyí, akẹ́kọ̀ọ́, òní-ilé, olùkọ́, àti ìwé mi ni àwọn àfikún

4. Pẹ̀lú Àmì Ohun-ọ̀rọ̀ (With Prepositions)

Ọrọ̀ orúkọ máa ń wà lẹ́yìn àwọn àmì ohun-ọ̀rọ̀ bíi: ní, lórí, sínú, sọ́dọ̀, láti, sí

Àpẹẹrẹ:

• Ó gbé ní Lagos = He lives in Lagos
• Ìwé wà lórí tábìlì = The book is on the table
• Ó lọ sínú yàrá = He went into the room
• Mo lọ sọ́dọ̀ bàbá mi = I went to my father
• Wọ́n ti dé láti Ìbàdàn = They have arrived from Ibadan

5. Fún Àfihàn Ìní (Possessive)

Ọrọ̀ orúkọ máa ń fi hàn pé nǹkan kan jẹ́ ti ẹni kan.

Àpẹẹrẹ:

• Ìwé Túndé wà níhìn-ín = Tunde’s book is here
• Mọ́tò ọgá dún = The boss’s car is sweet
• Ilé wa tóbi = Our house is big
• Àwọn ọmọ wọn dára = Their children are good

Àdánwò: Mọ Iṣẹ́ Ọrọ̀ Orúkọ

Ṣàmì àwọn gbólóhùn wọ̀nyí kí o sì mọ iṣẹ́ ọrọ̀ orúkọ kọ̀ọ̀kan:

1. Fúnmí kọ ìwé sínú ìwé ìṣeédákún
2. Àwọn ọmọ-ogun dáàbò bo àwọn ará ìlú
3. Ìyá ṣe amàlà fún àwa
4. Mọ́tò náà wà ní ìta
5. Bàbá Kẹ́mi jẹ́ dókítà

Àṣà: Èèwọ̀ tí Àìsàn mú wá

Kín ni Èèwọ̀?

Èèwọ̀ túmọ̀ sí ohun tí àwa kò gbọ́dọ̀ ṣe nítorí àṣà àti ìgbàgbọ́ wa. Àwọn èèwọ̀ wọ̀nyí wà láti tọ́jú àwọn ènìyàn àti láti dènà àìsàn.

Àwọn Èèwọ̀ Tí Ó Lè Mú Àìsàn Wá:

1. Èèwọ̀ Nípa Mímọ́

Àìmọ́ ara:

• Àìwẹ̀ lójoojúmọ́
• Àìfọ ẹnu lóòrọ̀ àti lálẹ́
• Àìgún òwú òdì
• Àìpa àwọ̀ ara mọ́

Àìmọ́ àyíká:

• Ẹ̀gbin nínú àdúgbò
• Àìgbé ìdọ̀tí lọ sí ibi tí ó yẹ
• Àìmọ́ ilé àti àgbàlá
• Ìgbé sí ibi tí kò ní afẹ́fẹ́ mímọ́

Àbájáde: Ìbàjẹ́ ikùn, rírùn ara, àìsàn awọ ara

2. Èèwọ̀ Nípa Oúnjẹ àti Mimu

Jíjẹ oúnjẹ tí ó ti bàjẹ:

• Oúnjẹ tí ó ti ẹ̀ràn
• Ẹran tí ó ti rùn
• Oúnjẹ tí ẹbọ̀n ti kàn

Mimu omi àìmọ́:

• Omi inú kànga tí kò mọ́
• Omi òjò tí ó ti pẹ́ tí a kó
• Mimu láti odò tí ẹ̀gbin wà

Jíjẹ aláìsàn:

• Jíjẹ pẹ̀lú ẹni tí ó ní àìsàn ọkàn
• Lílo ohun èlò oúnjẹ kan náà pẹ̀lú aláìsàn
• Àìfọ ọwọ́ kí a tó jẹun

Àbájáde: Ìbàjẹ́ ikùn, ìgbóná ara, àìsàn ọkàn, kòléra

3. Èèwọ̀ Nípa Bíbá Sí Àwọn Aláìsàn

Ìbálòpọ̀ pẹ̀lú aláìsàn:

• Sísùn sí ibìkan kan pẹ̀lú ẹni tí ó ní àìsàn ẹ̀jẹ̀
• Ṣíṣe iṣẹ́ láìlo àṣáró ojú tàbí ọwọ́ pẹ̀lú aláìsàn
• Gbígbé nínú ilé kan náà láì fi àṣáró

Àìgba ògùn:

• Kíkọ̀ láti gba àbéré àìsàn
• Àìmú ògùn bí dókítà ṣe sọ
• Pípa ògùn pọ̀ mọ́ àwọn ohun mìíràn

Àbájáde: Àìsàn yíyá ràn, ikú

4. Èèwọ̀ Nípa Àyíká

Ìdọ̀tí ní àyíká:

• Ṣíṣètò lójú òpópó
• Gbígbe ìdọ̀tí sí ibi àìtọ́
• Ṣíṣe ìgbẹ́ sí inú kànga omi
• Fi ìdọ̀tí sínú àfonífojì

Títa nínú àyíká àìmọ́:

• Jíjókòó lórí ilẹ̀ tí ẹbọ̀n ti kàn
• Mu omi láti ibi tí àwọn ẹranko ń mu
• Ṣeré nínú ibi tí ìdọ̀tí wà

Àbájáde: Àìsàn ẹsẹ̀ àti awọ ara, iba, àìsàn ikùn

Ọ̀nà Tí A Lè Gbà Yagò Fún Àìsàn:

1. Ètò Mímọ́

• Wẹ̀ ara lójoojúmọ́ pẹ̀lú ọṣẹ
• Fọ ẹnu lóòrọ̀ àti lálẹ́
• Gun òwú òdì mímọ́
• Pa àwọ̀ ara mọ́ nígbà gbogbo

2. Oúnjẹ Mímọ́

• Jẹ oúnjẹ tí ó mọ́ nìkan
• Mu omi tí ó ti di sísè tàbí tí ó mọ́
• Fọ ọwọ́ daradara kí a tó jẹun
• Pa àwọn ohun èlò oúnjẹ mọ́

3. Àyíká Mímọ́

• Mọ́ ilé àti àgbàlá nígbà gbogbo
• Gbe ìdọ̀tí lọ sí ibi tí ó yẹ
• Ṣe àlá sí àwọn àyè tí omi ń dúró
• Lo ilé-ìgbẹ́ tí ó mọ́

4. Àwọn Ìlànà Ìlera

• Lọ sí ilé-ìwòsàn nígbà tí ara bá ya lẹ́nu
• Gba àbéré àìsàn nígbà tí ó bá yẹ
• Tẹ̀lé ìtọ́sọ́nà dókítà
• Má ṣe lo ògùn àìmọ̀

Lítírésọ: Ìtàn Akọni Ọbáfẹ́mi Àwólọ́wọ̀

Ìfihàn Akọni Àwólọ́wọ̀

Orúkọ Kíkún: Jeremiah Obáfẹ́mi Oyèníyì Àwólọ́wọ̀ Ọjọ́ Ìbí: Ọjọ́ kẹ́fà, oṣù kẹ́fà, ọdún 1909 Ibi Ìbí: Ikẹ́nní, Abẹ́òkúta, Ìpínlẹ̀ Ògùn Ọjọ́ Ikú: Ọjọ́ kọ́kànlá, oṣù kẹ́fà, ọdún 1987

Ìdílé àti Àgbà Rẹ̀:

Bàbá: David Shopolu Àwólọ́wọ̀ – òṣòwò aṣọ Ìyá: Mary Efunyela Àwólọ́wọ̀ – òṣòwò obìnrin Aya: Hannah Idowu Dideolu Àwólọ́wọ̀ Àwọn ọmọ: Àwọn ọmọkùnrin mẹ́rin àti ọmọbìnrin kan

Ìdílé Àwólọ́wọ̀ jẹ́ ìdílé òṣòwò tó ní ìgbà kan rí nílùú Abẹ́òkúta.

Ẹ̀kọ́ àti Ìdàgbàsókè Rẹ̀:

Ẹ̀kọ́ Àkọ́kọ́:

• Ó kọ́kọ́ gba ẹ̀kọ́ ní ilé-ẹ̀kọ́ Methodist ní Abẹ́òkúta
• Ó lọ sí Baptist Boys’ High School, Lagos
• Ó jẹ́ akẹ́kọ̀ọ́ tó gègè àti tó fojú sóko ẹ̀kọ́

Ẹ̀kọ́ Gíga:

• Ó lọ sí University of London nílẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì
• Ó gba ọmọlúwàbí LLB (Bachelor of Laws)
• Ó wá padà sí Nàìjíríà gẹ́gẹ́ bí agbẹjọ́rò ní ọdún 1946

Àwọn Iṣẹ́ Pàtàkì Rẹ̀:

1. Agbẹjọ́rò àti Oníṣẹ́-òfin

Iṣẹ́ agbẹjọ́rò:

• Ó di agbẹjọ́rò àkọ́kọ́ láti Ìwọ̀-Oòrùn Nàìjíríà
• Ó jà ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹjọ́ fún àwọn tálákà
• Ó mú kí òfin ṣiṣẹ́ ní ọ̀nà tí ó dára fún gbogbo ènìyàn

Ẹjọ́ Àjòdì Agbákùrú:

• Ó jà ẹjọ́ pàtàkì kan fún àwọn agbékúrú Agbàdo
• Ó ṣẹ́gun ìjọba Ọba Aláké lẹ́jọ́
• Èyí mú kí orúkọ rẹ̀ gbajúmọ̀ káàkiri Ìwọ̀-Oòrùn Nàìjíríà

2. Olóṣèlú àti Atọ́jọ Ìjọba

Ìfilọ́lẹ̀ Action Group:

• Ó da ẹgbẹ́ òṣèlú Action Group nọ́dún 1951
• Ẹgbẹ́ yìí gbé ètò ìdàgbàsókè sókè
• Wọ́n ní èrò ìdàgbàsókè Ìwọ̀-Oòrùn Nàìjíríà

Gẹ́gẹ́ bí Atọ́jọ Ìjọba:

• Ó jẹ́ atọ́jọ ìjọba àkọ́kọ́ Ìwọ̀-Oòrùn Nàìjíríà (1952-1959)
• Ó mú ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìdàgbàsókè wá sí Ìwọ̀-Oòrùn

3. Ètò Ẹ̀kọ́ Òfẹ́:

Ìfilọ́lẹ̀ UPE (Universal Primary Education):

• Ó mú ẹ̀kọ́ àkọ́kọ́ wá sí òfẹ́ fún gbogbo ọmọ
• Ó kọ́ ẹgbẹẹgbẹ̀rún ilé-ẹ̀kọ́ tuntun
• Ó bẹ̀rẹ̀ ètò oúnjẹ òfẹ́ fún àwọn akẹ́kọ̀ọ́

Àǹfààní:

• Àwọn ọmọ tálákà ní àǹfààní gba ẹ̀kọ́
• Ìmọ̀ràn pọ̀ sí i ní Ìwọ̀-Oòrùn
• Àwọn ọmọbìnrin bẹ̀rẹ̀ sí ní lọ sí ilé-ẹ̀kọ́ púpọ̀

4. Ètò Ìlera:

• Ó kọ́ àwọn ilé-ìwòsàn tuntun
• Ó mú àwọn dókítà àjèjì wá láti kọ́ àwọn ará ìbílẹ̀
• Ó ṣe ètò àbéré àìsàn òfẹ́

5. Ètò Ọrọ̀-ajé:

Farm Settlement:

• Ó ṣe ètò àgbè tuntun tí a ń pè ní “Farm Settlement”
• Àwọn àgbè ní ilé, ẹ̀rọ àti ètò tó dára
• Ó mú kí oko ṣiṣẹ́ pọ̀ sí i

Liberty Stadium:

• Ó kọ́ Papa Ìṣeré Liberty Stadium ní Ìbàdàn
• Èyí jẹ́ papa ìṣeré àkọ́kọ́ tó tóbi ní Nàìjíríà

6. Cocoa House:

• Ó kọ́ ilé tí a ń pè ní Cocoa House ní Ìbàdàn
• Ilé yìí jẹ́ àkọ́kọ́ ìlé tó ga jù lọ ní Áfíríkà nígbà náà
• Ó fi hàn pé àwa Yorùbá lè kọ́ nǹkan ńláńlá

Àwọn Ìjà àti Ìdààmú:

Ìjà Òṣèlú:

• Wọ́n fi ẹ̀sùn èké kàn án pé ó jalè
• Ó lọ sí ẹ̀wọ̀n fún ọdún mẹ́wàá (1967-1977)
• Ó padà wá ṣòṣèlú lẹ́yìn tí ó ti jáde nínú ẹ̀wọ̀n

Ogun Ẹ̀gbẹ́-ẹgbẹ́:

• Nípasẹ̀ àwọn ìjà ẹgbẹ́ òṣèlú, Action Group fọ́
• Ó máa bàjẹ́ sí i, ṣùgbọ́n kò bàjẹ́ tán-an

Àwọn Ìpolongo àti Ètò Rẹ̀:

“Life More Abundant”:

• Ó ní àfojúsùn kí àwọn ènìyàn ní ayé rere
• Ètò ìgbé ayé tó dára fún gbogbo ènìyàn
• Òfẹ́ ẹ̀kọ́, ìlera, àti iṣẹ́

Ẹgbẹ́ Àwọn Yorùbá:

• Ó fẹ́ kí àwọn Yorùbá jọ ṣe ohun kan
• Ó ṣètò àpéjọ àwọn Yorùbá
• Ó fẹ́ ìdàgbàsókè gbogbo ilẹ̀ Yorùbá

Àwọn Orúkọ Ìyìn Rẹ̀:

“Bàbá Àwọn Tó Kẹ́kọ̀ọ́” – Nítorí ètò ẹ̀kọ́ òfẹ́ rẹ̀ “Akin Ọlá” – Ọkùnrin ọlọ́gbọ́n tó ní ìgboyà “Ẹni tó Mọ Ọ̀nà” – Ẹni tó mọ ọ̀nà ìdàgbàsókè

Ikú àti Ìrántí:

Ọbáfẹ́mi Àwólọ́wọ̀ kú ní ọjọ́ kọ́kànlá oṣù kẹ́fà ọdún 1987 nílùú Ìkẹ́nní níbi tí a ti bí i sí. Gbogbo orílẹ̀-èdè Nàìjíríà sọ̀fọ̀ rẹ̀.

Ìlọsíwájú Rẹ̀ Lóde Òní:

Awolowo University:

• Ifẹ̀ University tí ó kọ́ di Obafemi Awolowo University
• Ó jẹ́ ibìkan tí àwọn ọmọ Yorùbá ń lọ kẹ́kọ̀ọ́ si

Free Education Policy:

• Ìpínlẹ̀ púpọ̀ tún ń lo ètò ẹ̀kọ́ òfẹ́ náà lóde òní
• Ètò rẹ̀ di àpẹẹrẹ fún àwọn atọ́jọ ìjọba mìíràn

Political Legacy:

• Àwọn ènìyàn púpọ̀ tún ń tẹ̀lé àwọn èrò òṣèlú rẹ̀
• Orúkọ rẹ̀ wà lórí àwọn òpópó, ilé-ẹ̀kọ́, àti ojú òpópó

Ẹ̀kọ́ tí a lè Kọ́ lọ́dọ̀ Rẹ̀:

1. Ìfẹ́ Ẹ̀kọ́:

• Ó fi hàn pé ẹ̀kọ́ ni ìpìlẹ̀ ìdàgbàsókè
• Kẹ́kọ̀ọ́ daradara kí o lè ran ara ẹ àti àwọn mìíràn lọ́wọ́

2. Ìfẹ́ Orílẹ̀-ède:

• Gbogbo ohun tó ṣe ni fún ìdàgbàsókè ìlú rẹ̀
• Ò ru ẹ̀yìn padà nígbà tí wọ́n dẹ́rùbà á

3. Ìgboyà àti Ìfaradà:

• Kò bẹ̀rù láti dúró fún ohun tó mọ̀ pé ó tọ́
• Ó farадà gbogbo ìjìyà tó jẹ fún èrò rẹ̀

4. Olùfarakínra:

• Ó máa ro ipa àwọn tálákà
• Ó ṣiṣẹ́ láti mú ayé wọn dára

5. Ìjìnlẹ̀-ọgbọ́n àti Ìmọ́-ẹ̀rọ:

• Ó lo ìmọ̀ àti ìgbà òde òní láti ṣe ìdàgbàsókè
• Kò kọ̀ ìmọ̀ àjèjì sílẹ̀, ó lo láti mú ìlọsíwájú wá

Àwọn Ìbéèrè fún Àyẹ̀wò:

Ẹkọ́ Ọrọ̀ Orúkọ:

1. Kí ni àwọn iṣẹ́ márùn-ún tí ọrọ̀ orúkọ lè ṣe nínú gbólóhùn?
2. Kí ni ìyàtọ̀ láàárín kókó-ọ̀rọ̀ àti ohun?
3. Pín àwọn ọrọ̀ orúkọ wọ̀nyí gẹ́gẹ́ bí iṣẹ́ wọn: “Adé ra ìwé láti ọjà”

Ẹkọ́ Àṣà:

1. Darúkọ èèwọ̀ mẹ́ta tí ó lè mú àìsàn wá
2. Báwo la ṣe lè yàgò fún àwọn àìsàn wọ̀nyí?
3. Kí ló ṣeé ṣe tí a bá ṣe àwọn èèwọ̀ wọ̀nyí?