Fifa Orö Oriko Yo Ninu Gbolohun Édé Yorüba, Itumo to O Ro Mo Eewo Kookan, Itan Akoni Mosudi Olawale Abiola – Basic 4 Yoruba Lesson Note (Third Term)

Ẹdé: Fífa Ọrọ̀ Orúkọ Yọ nínú Gbólóhùn Ẹdé Yorùbá

Kín ni Fífa Ọrọ̀ Orúkọ Yọ?

Fífa ọrọ̀ orúkọ yọ túmọ̀ sí bí a ṣe ń mú ọrọ̀ orúkọ kúrò nínú gbólóhùn kan láì bà á jẹ́. Èyí ṣe pàtàkì nítorí àwọn ọrọ̀ orúkọ ni ìpìlẹ̀ gbogbo gbólóhùn.

Àwọn Ìlànà Fífa Ọrọ̀ Orúkọ Yọ:

1. Fífa Kókó-ọ̀rọ̀ Yọ (Subject Extraction)

Kókó-ọ̀rọ̀ ni ẹni tàbí ohun tí gbólóhùn náà ń sọ̀rọ̀ rẹ̀.

Àpẹẹrẹ:

Gbólóhùn Àkọ́kọ́: Adé lọ sí ọjà

• Kókó-ọ̀rọ̀: Adé
• Ìbéèrè: Ta ni ó lọ sí ọjà?
• Ìdáhùn: Adé ni

Gbólóhùn Àkọ́kọ́: Màlúù náà ń jẹ koríko

• Kókó-ọ̀rọ̀: Màlúù náà
• Ìbéèrè: Kín ni ń jẹ koríko?
• Ìdáhùn: Màlúù náà ni

Gbólóhùn Àkọ́kọ́: Àwọn ọmọdé ń ṣeré

• Kókó-ọ̀rọ̀: Àwọn ọmọdé
• Ìbéèrè: Ta ni ń ṣeré?
• Ìdáhùn: Àwọn ọmọdé ni

2. Fífa Ohun Yọ (Object Extraction)

Ohun ni ohun tí iṣẹ́ náà dé bá nínú gbólóhùn.

Àpẹẹrẹ:

Gbólóhùn Àkọ́kọ́: Bàbá ra mọ́tò

• Ohun: mọ́tò
• Ìbéèrè: Kín ni bàbá ra?
• Ìdáhùn: Mọ́tò ni

Gbólóhùn Àkọ́kọ́: Mo jẹ àkàrà lóòrọ̀

• Ohun: àkàrà
• Ìbéèrè: Kín ni o jẹ lóòrọ̀?
• Ìdáhùn: Àkàrà ni

Gbólóhùn Àkọ́kọ́: Wọ́n kọ́ ilé tuntun

• Ohun: ilé tuntun
• Ìbéèrè: Kín ni wọ́n kọ́?
• Ìdáhùn: Ilé tuntun ni

3. Fífa Àfikún Yọ (Complement Extraction)

Àfikún ni ọrọ̀ tí ó máa ń kún ìtumọ̀ gbólóhùn náà.

Àpẹẹrẹ:

Gbólóhùn Àkọ́kọ́: Dàda jẹ́ akẹ́kọ̀ọ́

• Àfikún: akẹ́kọ̀ọ́
• Ìbéèrè: Kín ni Dàda jẹ́?
• Ìdáhùn: Akẹ́kọ̀ọ́ ni

Gbólóhùn Àkọ́kọ́: Kẹ́hìndé di òní-ilé

• Àfikún: òní-ilé
• Ìbéèrè: Kín ni Kẹ́hìndé di?
• Ìdáhùn: Òní-ilé ni

4. Fífa Ọrọ̀ Orúkọ tí ó wà pẹ̀lú Àmì Ohun-ọ̀rọ̀ Yọ

Àpẹẹrẹ:

Gbólóhùn Àkọ́kọ́: Ó gbé ní Lágòs

• Àmì ohun-ọ̀rọ̀ + Orúkọ: ní Lágòs
• Ìbéèrè: Níbo ni ó gbé?
• Ìdáhùn: Ní Lágòs ni

Gbólóhùn Àkọ́kọ́: Ìwé wà lórí tábìlì

• Àmì ohun-ọ̀rọ̀ + Orúkọ: lórí tábìlì
• Ìbéèrè: Níbo ni ìwé wà?
• Ìdáhùn: Lórí tábìlì ni

5. Fífa Ọrọ̀ Orúkọ Ìní Yọ (Possessive)

Àpẹẹrẹ:

Gbólóhùn Àkọ́kọ́: Ìwé Túndé wà níhìn-ín

• Ọrọ̀ orúkọ ìní: Ìwé Túndé
• Ìbéèrè: Ìwé ta ni ó wà níhìn-ín?
• Ìdáhùn: Ìwé Túndé ni

Gbólóhùn Àkọ́kọ́: Mọ́tò ọgá dùn

• Ọrọ̀ orúkọ ìní: Mọ́tò ọgá
• Ìbéèrè: Mọ́tò ta ni ó dùn?
• Ìdáhùn: Mọ́tò ọgá ni

Àwọn Ìlànà Pàtàkì fún Fífa Ọrọ̀ Orúkọ Yọ:

1. Lo Àwọn Ìbéèrè Tí Ó Tọ́:

• Ta ni? – fún ènìyàn (kókó-ọ̀rọ̀)
• Kín ni? – fún nǹkan (kókó-ọ̀rọ̀ tàbí ohun)
• Èwo ni? – fún yíyan
• Níbo ni? – fún ibi
• Nígbà wo ni? – fún àkókò

2. Rántí Àwọn Àmì Ìdámọ̀:

• ni – àmì ìdámọ̀ pàtàkì
• náà – àmì àfihàn
• yìí – àmì àfihàn

3. Àdánwò Pẹ̀lú Gbólóhùn Mìíràn:

Àpẹẹrẹ Ìdánwò:

1. Ìyá mi ra àkàrà láti ọjà
   1. Kókó-ọ̀rọ̀: Ìyá mi (Ta ni ó ra àkàrà? – Ìyá mi ni)
   2. Ohun: àkàrà (Kín ni ìyá ẹ ra? – Àkàrà ni)
   3. Ibi: ọjà (Níbo ni ìyá ẹ ra àkàrà? – Láti ọjà ni)
2. Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ kọ orin ní kíláàsì
   1. Kókó-ọ̀rọ̀: Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ (Ta ni ó kọ orin? – Àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ni)
   2. Ohun: orin (Kín ni wọ́n kọ? – Orin ni)
   3. Ibi: kíláàsì (Níbo ni wọ́n kọ orin? – Ní kíláàsì ni)
3. Dókítà wo aláìsàn náà ní ilé-ìwòsàn
   1. Kókó-ọ̀rọ̀: Dókítà (Ta ni ó wo aláìsàn? – Dókítà ni)
   2. Ohun: aláìsàn náà (Ta ni dókítà wo? – Aláìsàn náà ni)
   3. Ibi: ilé-ìwòsàn (Níbo ni dókítà wo aláìsàn? – Ní ilé-ìwòsàn ni)

Ìdánwò: Fa Ọrọ̀ Orúkọ Yọ

Fi àwọn gbólóhùn wọ̀nyí ṣe àdánwò:

1. Òjò rọ lálẹ́ àná
2. Àwọn agbẹ́ gbin èwà ní oko
3. Olùkọ́ kọ́ àwọn ọmọ léèkọ́ òjijì
4. Balógun di ọba ìlú wa
5. Wọ́n ri ẹja nínú adágún

Àṣà: Ìtumọ̀ tí ó rí mọ́ Èèwọ̀ Kọ̀ọ̀kan

Kín ni Ìtumọ̀ Èèwọ̀?

Èèwọ̀ jẹ́ ohun tí àṣà àti ìgbàgbọ́ wa kò gbà. Gbogbo èèwọ̀ ló ní ìtumọ̀ tí ó jinlẹ̀ sínú àṣà wa. Wọ́n kò kàn jẹ́ àṣejù àwọn àgbà wa.

Àwọn Èèwọ̀ àti Ìtumọ̀ Wọn:

1. Èèwọ̀ Oúnjẹ àti Mimu
2. Èèwọ̀ Ẹja fún Àwọn Obìnrin Oyún

Èèwọ̀: Àwọn aboyún kò gbọ́dọ̀ jẹ ẹja Ìtumọ̀:

• Ìtumọ̀ Àtijọ́: Wọ́n gbàgbọ́ pé ó lè mú kí ọmọ náà ní ìwà ẹja (àìdákẹ́ jẹ́ẹ́)
• Ìtumọ̀ Òde-òní: Àwọn ẹja kan ní àwọn kòkòrò tí ó lè ṣe ibi fún ọmọ inú
• Ẹ̀kọ́: Àbójútó ìlera ọmọ inú àti ìyá

1. Èèwọ̀ Mu Emu fún Àwọn Ọmọdé

Èèwọ̀: Àwọn ọmọdé kò gbọ́dọ̀ mu emu Ìtumọ̀:

• Ìtumọ̀ Àtijọ́: Emu lè ba ọpọlọ ọmọ jẹ́
• Ìtumọ̀ Òde-òní: Emu ṣe ibi fún ìdàgbàsókè ọpọlọ àwọn ọmọdé
• Ẹ̀kọ́: Àbójútó ìlera ọpọlọ ọmọ

1. Èèwọ̀ Jẹ Ẹran Àràn

Èèwọ̀: Àwọn ènìyàn kò gbọ́dọ̀ jẹ ẹran ìbàjẹ́ Ìtumọ̀:

• Ìtumọ̀ Àtijọ́: Ẹran tí ó bàjẹ́ lè mú ìkú wá
• Ìtumọ̀ Òde-òní: Ẹran ìbàjẹ́ ní àwọn kòkòrò àrùn
• Ẹ̀kọ́: Àbójútó ìlera àti ìdènà àìsàn

2. Èèwọ̀ Ìgbéayé àti Àbùdá
3. Èèwọ̀ Ṣòro sí Àgbàlagbà

Èèwọ̀: Ọmọ kò gbọ́dọ̀ ṣòro sí àgbàlagbà Ìtumọ̀:

• Ìtumọ̀ Àtijọ́: Àgbàlagbà ní ìmọ̀ àti ìgbà tí ó pọ̀
• Ìtumọ̀ Òde-òní: Ẹ̀bù sí àgbàlagbà lè ba ìbáṣepọ̀ ìdílé jẹ́
• Ẹ̀kọ́: Ìwà ìfẹ́ràn àti ìbọ̀wọ̀

1. Èèwọ̀ Òkè àti Ilẹ̀ Mímọ́

Èèwọ̀: Àwọn ènìyàn kò gbọ́dọ̀ da ìdọ̀tí sí òkè mímọ́ Ìtumọ̀:

• Ìtumọ̀ Àtijọ́: Òkè náà ni ibùgbé àwọn òrìṣà
• Ìtumọ̀ Òde-òní: Ìdènà ìbàjẹ́ àyíká àti ìtọ́jú ìṣẹ̀dá
• Ẹ̀kọ́: Ìfẹ́ àti ìtọ́jú àyíká

1. Èèwọ̀ Òku àti Òkú

Èèwọ̀: Àwọn ènìyàn kò gbọ́dọ̀ fi òkú ṣeré Ìtumọ̀:

• Ìtumọ̀ Àtijọ́: Òkú ni ohun tí ó gbọ́dọ̀ yìn
• Ìtumọ̀ Òde-òní: Ìwà ìyìn àti ìbọ̀wọ̀ sí òkú àti ìdílé wọn
• Ẹ̀kọ́: Àánú àti ìyìn òkú

3. Èèwọ̀ Àkókò àti Àsìkò
4. Èèwọ̀ Ṣiṣẹ́ Lọ́jọ́ Ọ̀sẹ̀

Èèwọ̀: Àwọn onígbàgbọ́ kò ṣiṣẹ́ ní ọjọ́ ọ̀sẹ̀ Ìtumọ̀:

• Ìtumọ̀ Àtijọ́: Ọjọ́ ọ̀sẹ̀ jẹ́ ọjọ́ ìsinmi àti ìsìn
• Ìtumọ̀ Òde-òní: Àkókò láti sinmi àti ṣe àsárò ẹ̀mí
• Ẹ̀kọ́: Ìlà-oòrùn láàárín iṣẹ́ àti ìsinmi

1. Èèwọ̀ Jade Ní Òru

Èèwọ̀: Àwọn obìnrin kò gbọ́dọ̀ jade ní òru pátápátá Ìtumọ̀:

• Ìtumọ̀ Àtijọ́: Àwọn ìkà ènìyàn máa ń rìn káàkiri ní òru
• Ìtumọ̀ Òde-òní: Àbò àti ààbò fún àwọn obìnrin
• Ẹ̀kọ́: Ìfojúsọ́nà àti ààbò

4. Èèwọ̀ Ìbálòpọ̀
5. Èèwọ̀ Ìgbéyàwó nínú Ìdílé

Èèwọ̀: Ọkùnrin àti obìnrin inú ìdílé kan kò gbọ́dọ̀ gbéyàwó Ìtumọ̀:

• Ìtumọ̀ Àtijọ́: Ó lè mú àìlera wá sínú ìdílé
• Ìtumọ̀ Òde-òní: Àwọn àìsàn kan lè já sí àwọn ọmọ
• Ẹ̀kọ́: Ìtọ́jú ìlera àgòmọ ìdílé

5. Èèwọ̀ Ẹ̀sìn àti Ìgbàgbọ́
6. Èèwọ̀ Ṣe Ojú Burúkú sí Òrìṣà

Èèwọ̀: Ènìyàn kò gbọ́dọ̀ sọ̀rọ̀ burúkú sí òrìṣà Ìtumọ̀:

• Ìtumọ̀ Àtijọ́: Òrìṣà lè fínú bí
• Ìtumọ̀ Òde-òní: Ìwà ìbọ̀wọ̀ sí ohun tí ó ga
• Ẹ̀kọ́: Ìwà ìbọ̀wọ̀ àti ìyìn

1. Èèwọ̀ Lo Òrìṣà Ṣe Ohun Ìkà

Èèwọ̀: Ènìyàn kò gbọ́dọ̀ lo àṣẹ òrìṣà láti ṣe ohun burúkú Ìtumọ̀:

• Ìtumọ̀ Àtijọ́: Òrìṣà fún òdodo, kì í ṣe ohun ìkà
• Ìtumọ̀ Òde-òní: Àṣẹ ni kí a fi ṣe rere, kì í ṣe bubúrú
• Ẹ̀kọ́: Lílo agbára fún iṣẹ́ rere

Àǹfààní Àwọn Èèwọ̀:

1. Ààbò Ìlera:

• Ó dènà àwọn àìsàn púpọ̀
• Ó tọ́jú ìlera àwọn ènìyàn
• Ó dènà àwọn ìpalára

2. Ìtọ́jú Àbùdá:

• Ó kọ́ ènìyàn ní ìwà rere
• Ó mú ìfẹ́ àti ọ̀nà wà
• Ó kọ́ ènìyàn ní ìbọ̀wọ̀

3. Ààbò Àwùjọ:

• Ó dènà ìjà àti àríjà
• Ó mú kí àwọn ènìyàn gbé papọ̀ ní àlàáfíà
• Ó dènà ìwà ìbàjẹ́

4. Ìtọ́jú Àyíká:

• Ó tọ́jú àdáyébá
• Ó dènà ìbàjẹ́ àyíká
• Ó mú kí àyíká wà ní ìdúró

Ìkìlọ̀ Pàtàkì:

Àwọn èèwọ̀ wọ̀nyí kì í ṣe àṣejù. Àwọn bàbá wa rò wọ́n dáadáa kí wọ́n tó fi kalẹ̀. Ní àkókò wa báyìí, ó yẹ kí a rò wọ́n padà kí a sì mọ èyí tí ó wúlò àti èyí tí a lè ṣàtúnṣe.

Lítírésọ: Ìtàn Akọni Moshood Olawale Abiola

Ìfihàn Akọni MKO Abiola

Orúkọ Kíkún: Moshood Kashimawo Olawale Abiola Ọjọ́ Ìbí: Ọjọ́ karùn-ún, oṣù kẹ́wàá, ọdún 1937 Ibi Ìbí: Abeokuta, Ìpínlẹ̀ Ògùn Ọjọ́ Ikú: Ọjọ́ keje, oṣù kẹ́jọ, ọdún 1998

Ìdílé àti Àgbà Rẹ̀:

Bàbá: Salawu Abiola – agbẹ́ àti òṣòwò kékeré Ìyá: Suliat Wuraola Abiola – òṣòwò obìnrin Ìdílé: Ìdílé tálákà ṣùgbọ́n tí ó ní òkìkí

Abiola jẹ́ ọmọ mẹ́jìdínlógbọ̀n nínú àwọn ọmọ bàbá rẹ̀ mẹ́tàléló gbòn. Ó jẹ́ ọmọ àdáhún ní ìdílé tí ó kéré ṣùgbọ́n tí ó ní ìgbàgbọ́ pé ẹ̀kọ́ ni ògo.

Ẹ̀kọ́ àti Ìdàgbàsókè Rẹ̀:

Ẹ̀kọ́ Àkọ́kọ́:

• Ó gba ẹ̀kọ́ rẹ̀ ní Nawar-ud-Deen School, Abeokuta
• Ó lọ sí Baptist Boys’ High School, Abeokuta
• Ó jẹ́ akẹ́kọ̀ọ́ tó gègè àti tó fẹ́ràn ìjàdìí

Ẹ̀kọ́ Gíga:

• Ó gba Diploma ní Àkàntíngì láti ilé-ẹ̀kọ́-ẹ̀kọ́-gíga ní England
• Ó kọ ẹ̀kọ́ òfin àti àkàntíngì
• Ó di òǹgbà àkàntíngì ní ọdún 1963

Ìgbé-ayé Iṣẹ́ Rẹ̀:

1. Akàntí àti Òṣòwò

ITT (International Telephone and Telegraph):

• Ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí akàntí kékeré
• Ó ga sí ípò Atọ́jọ Ìdàgbàsókè
• Ó di Chairman àti Managing Director
• Ó mú kí ilé-iṣẹ́ náà dí èyí tó tóbi jù lọ ní Áfíríkà

Àwọn Ilé-iṣẹ́ Mìíràn:

• Concord Newspaper àti àwọn ìwé ìròyìn mìíràn
• Concord Airlines
• Africa Sports International
• Wonder Loaf Bakery

2. Àjọyọ̀ Àwùjọ àti Olùrànlọ́wọ́

Abiola Foundation:

• Ó da ètò ìrànlọ́wọ́ tó tóbi
• Ó ran ẹgbẹẹgbẹ̀rún àwọn ọmọdé lọ́wọ́ láti lọ kẹ́kọ̀ọ́
• Ó kọ́ àwọn kànga omi sí àwọn ìlú kékeré
• Ó fun àwọn tálákà ní iṣẹ́

Sports Development:

• Ó ṣe àgbéjàde àwọn ìdárayá Áfíríkà
• Ó ran àwọn agbábọ́ọ̀lù Nàìjíríà lọ́wọ́ púpọ̀
• Ó kọ́ àwọn papa ìṣeré tuntun

3. Òṣèlú àti Ìjọba

Ìbẹ̀rẹ̀ Òṣèlú:

• Ó di ọmọ egbé Social Democratic Party (SDP)
• Ó jà láti di Ààrẹ ní ọdún 1993
• Ó gbá dìbò náà ní ọ̀nà tí ó dà mí sí ẹnu

Ìdìbò Ààrẹ Ọdún 1993:

Àkókò Pàtàkì: Ìdìbò ọjọ́ kẹfà, oṣù kẹfà, ọdún 1993 (June 12, 1993) jẹ́ ọjọ́ tó gbajúmọ̀ jù lọ ní ìtàn ò