Itesiwaju Nipa Armi Idamo Ninü G’iråmå, Anfani Iwa Omoluabi Ninu Ile Ati Awujo, Eya Literaso – Basic 4 Yoruba Lesson Note (First Term)

Ede: Ìlọsíwájú Nípa Àmì Ìdámọ̀ Nínú Gírámà

1. Àmì Kọ́lọ́nù (:)

Ìlò: A máa ń lò ó láti fi àwọn àlàyé tàbí àpẹẹrẹ hàn tí ó tẹ̀lé.

Àwọn Àpẹẹrẹ:

• Àwọn ọmọ orílẹ̀-èdè Yorùbá pọ̀ ní àwọn ìlú wọ̀nyí: Ìbàdàn, Ìlọrin, Òṣogbo, àti Akure.
• Olùkọ́ náà sọ pé: “Ẹ wá sílé-ẹ̀kọ́ ní àkókò.”
• Àwọn ohun ọ̀gbìn tí a gbìn lórí: ẹ̀wà, àgbàdo, ọkà, àti òdòdó.

Àkọsílẹ̀: Àmì kọ́lọ́nù máa ń tẹ̀lé gbolóhùn tí ó ń ṣàgbéyẹ̀wò ohun tí ó fẹ́ sọ.

1. Àmì Sẹ́míkọ́lọ́nù (;)

Ìlò: A máa ń lò ó láti so àwọn gbolóhùn tí ó jọ ara pọ̀ tàbí láti ya àwọn èrò tí ó nípọn sọ́tọ̀.

Àwọn Àpẹẹrẹ:

• Mo fẹ́ lọ sí ọjà; ṣùgbọ́n òjò ń rọ̀.
• Ó ka ìwé rẹ̀ dáadáa; nítorí náà ó ṣe àṣeyọrí.
• Àwọn ọmọ-ẹ̀kọ́ wà ní kìláàsì; àwọn olùkọ́ náà sì ń kọ́ wọn.

Àkọsílẹ̀: Ó lágbára ju àmí ìdádúró lọ ṣùgbọ́n kò tó àmì òpin gbolóhùn.

1. Àmì Ọ̀rọ̀-ìfohùn (” “)

Ìlò: A máa ń lò ó láti fi ọ̀rọ̀ tí ẹnìkan sọ tàbí kọ hàn.

Àwọn Àpẹẹrẹ:

• Bàbá sọ pé, “Máa kọ́ ẹ̀kọ́ yín dáadáa.”
• “Ẹ kú àárọ̀,” ni Folákẹ́ kí àwọn ọ̀rẹ́ rẹ̀.
• Olùkọ́ béèrè pé, “Ṣé ẹ ti parí iṣẹ́ yín?”
• “Bẹ́ẹ̀ ni,” àwọn ọmọ-ẹ̀kọ́ dáhùn.

Àkọsílẹ̀: Gbogbo ọ̀rọ̀ tí ẹnìkan sọ ni à ń fi sínú àmì ọ̀rọ̀-ìfohùn.

1. Àmì Ìdádúró Gígùn (—)

Ìlò: A máa ń lò ó láti ṣe àyè gígùn tàbí láti fi àfikún àlàyé hàn.

Àwọn Àpẹẹrẹ:

• Àwọn ọ̀rẹ́ mi — Túndé, Kẹ́míṣọlá, àti Adé — wá láti jẹun.
• Ohun tí mo fẹ́ sọ fún ẹ ni èyí — ẹ má ṣe lọ síbẹ̀.
• Ní àkókò náà — tí ó fẹ́rẹ̀ẹ́ di alẹ́ — òjò bẹ̀rẹ̀ sí í rọ̀.

Àkọsílẹ̀: Ó jọ àmí ìdádúró ṣùgbọ́n ó gùn jù bẹ́ẹ̀ lọ.

1. Àmì Ápọ́sítrófì (‘)

Ìlò: A máa ń lò ó láti fi àìsí àwọn lẹ́tà hàn tàbí láti fi ohun ìní hàn.

Àwọn Àpẹẹrẹ:

• ‘Mo fẹ́ lọ’ dípò “Mo fẹ́ lọ”
• ‘Yẹn dípò “Ìyẹn”
• Ìwé t’Adé dípò “Ìwé ti Adé”
• Ilé t’ìyá mi dípò “Ilé ti ìyá mi”

Àkọsílẹ̀: Ó ṣe pàtàkì ní kíkọ ìbílẹ̀ Yorùbá.

1. Àmì Ìpààrọ̀ (…)

Ìlò: A máa ń lò ó láti fi hàn pé àwọn ọ̀rọ̀ kan kù sílẹ̀ tàbí pé a dákẹ́.

Àwọn Àpẹẹrẹ:

• “Mo fẹ́ sọ fún yin pé… àmọ́ mo ti gbàgbé.”
• Ó bẹ̀rẹ̀ sí í sọ̀rọ̀ “Nígbà tí mo…”
• Àwọn ohun ọ̀gbìn bí ìrẹ̀sì, ọgẹ̀dẹ̀, ọ̀pẹ… ni ó pọ̀ ní aginjù.

Àṣà: Ànfààní Ìwà Ọmọlúàbí Nínú Ilé àti Àwùjọ

1. Ànfààní Ìwà Ọmọlúàbí Nínú Ilé:
2. Àlàáfíà Ìdílé:

• Ìfẹ́ àti Ìṣọ̀kan: Nígbà tí gbogbo ọmọ ìdílé bá ní ìwà rere, ìfẹ́ àti àlàáfíà máa ń wà
• Àtìlẹyìn: Àwọn ọmọ máa ń ṣe àtìlẹyìn fún ara wọn nínú ìṣòro
• Ìbọ̀wọ̀: Ìbọ̀wọ̀ fún àgbàlagbà máa ń mú kí àwọn òbí ní ìdùnnú

2. Ìgbéyé Tí Ó Dára:

• Ìbájọ: Ìwà ìbájọ máa ń mú kí àwọn nǹkan ṣẹ dáadáa nílé
• Ìrànwọ́: Gbogbo ènìyàn máa ń ṣe ìrànwọ́ fún ara wọn
• Ilera: Ìmọ́tótó àti ìtọ́jú ara máa ń mú kí ìdílé ní ilera

3. Ẹ̀kọ́ Dídára:

• Àpẹẹrẹ Rere: Àwọn òbí tí ó ní ìwà rere máa ń jẹ́ àpẹẹrẹ fún àwọn ọmọ
• Ìkọ́ni: Ìkọ́ni nípa ìwà rere máa ń kọ́jú ijọ
• Ìdàgbàsókè: Àwọn ọmọ máa ń dàgbà sókè pẹ̀lú ìwà tí ó tọ́

1. Ànfààní Ìwà Ọmọlúàbí Nínú Àwùjọ:
2. Àlàáfíà Àwùjọ:

• Ìṣọ̀kan: Àwọn ènìyàn tí ó ní ìwà rere máa ń jọ ṣiṣẹ́ láti mú ìlọsíwájú wá
• Àìsí Ìjà: Ìwà ìfọkànsílẹ̀ àti sùúrù máa ń dín ìjà kù
• Ìrànwọ́: Àwọn ènìyàn máa ń ṣe ìrànwọ́ fún ara wọn nínú àkókò ìṣòro

2. Ìdàgbàsókè Àwùjọ:

• Òtítọ́: Nígbà tí àwọn ènìyàn bá jẹ́ olóòtítọ́, àwùjọ máa ń dàgbà sókè
• Iṣẹ́ Ṣíṣe: Ìwà ìdojúkọ àti àfojúdi máa ń mú ìlọsíwájú wá
• Ìgbékalẹ̀: Àìjẹun àwọn ohun ọ̀gbìn àti ìtọ́jú àyíká

3. Ọ̀wọ̀ àti Ìyìn:

• Ìgbéga: Àwọn ọmọlúàbí máa ń gba ọ̀wọ̀ àti ìyìn láti ọ̀dọ̀ àwọn ènìyàn
• Àṣẹ: Wọ́n máa ń ní àṣẹ àti ìgbóye nínú àwùjọ
• Olórí: Àwọn ènìyàn máa ń yàn wọ́n gẹ́gẹ́ bí olórí

1. Àwọn Àpẹẹrẹ Ìwà Ọmọlúàbí:

Nínú Ilé:

• Kíkí òbí ní àárọ̀ àti ìrọ̀lẹ́
• Ṣíṣe iṣẹ́ ilé láìsí wíwà
• Ṣíṣọ òtítọ́ nígbà gbogbo
• Fífún àwọn àlejò ní ìtọ́jú
• Pípa àwọn àgbàlagbà lára àti ọwọ́

Nínú Àwùjọ:

• Kíkí àwọn ènìyàn pẹ̀lú ìbọ̀wọ̀
• Ìrànwọ́ fún àwọn aláìní
• Ṣíṣe òdodo nínú iṣọ́wọ́
• Kíkopa nínú iṣẹ́ ìfọkànsí àwùjọ
• Ìṣọ́ra àyíká àti ohun ọ̀gbìn

1. Èso Àìní Ìwà Rere:

• Nínú Ilé: Ìjà, ìkórìíra, àìní àlàáfíà
• Nínú Àwùjọ: Ìwà ipá, ọlọ́ṣì, ìbàjẹ́ àwùjọ
• Fún Ẹni Náà: Àìgbóye, ìkórìíra àwọn ènìyàn, àìṣàṣeyọrí

Lítíréṣọ̀: Ẹ̀yà Lítíréṣọ̀

1. Kí ni Lítíréṣọ̀?

Lítíréṣọ̀ ni àkọsílẹ̀ àwọn ìmọ̀, ìrírí, àti ẹ̀mí àwọn ènìyàn tí a kọ sínú ìwé. Ó jẹ́ ọ̀nà tí àwọn onkọ̀wé fi ń sọ ìtàn àti pín ìmọ̀ wọn.

1. Àwọn Irú Lítíréṣọ̀:
2. Lítíréṣọ̀ Kíkọ (Prose Literature):

• Ìtàn: Àwọn ìrònú tí a kọ ní gígùn
• Àròsọ: Ìtàn kúkúrú
• Ìtàn-àròyé: Àwọn ìtàn tí ó ní ẹ̀kọ́ inú

2. Lítíréṣọ̀ Ewì (Poetry):

• Ewì Àgbéyẹ̀wò: Ewì tí ó sọ nípa ohun tí ó ṣẹlẹ̀
• Ewì Ìfẹ́: Ewì nípa ìfẹ́ àti ìbálòpọ̀
• Ewì Àwùjọ: Ewì tí ó kọ́ àwùjọ

3. Lítíréṣọ̀ Eré (Drama):

• Eré Ìdárayá: Àwọn eré tí ó ń pa ni lára
• Eré Ìbànújẹ́: Àwọn eré tí ó ń mú ni bínú
• Eré Àwòmọ́: Eré àti ìdáríyá pọ̀

1. Àwọn Ẹ̀yà Pàtàkì Lítíréṣọ̀:
2. Àwọn Òjúewé (Characters):

• Òjúewé Àkọ́kọ́ (Protagonist): Ẹni tí ìtàn dá lé
• Òjúewé Ọ̀tá (Antagonist): Ẹni tí ó ń tako òjúewé àkọ́kọ́
• Àwọn Òjúewé Àtìlẹyìn: Àwọn tí ó ń ṣe ìrànwọ́ fún ìtàn

Àwọn Irú Òjúewé:

• Òjúewé Gígùn: Òjúewé tí ó ní ìpín ìwà púpọ̀
• Òjúewé Pẹlẹbẹ: Òjúewé tí kò ní ìyípadà púpọ̀
• Òjúewé Ìdàgbàsókè: Òjúewé tí ó máa ń yí padà

2. Ìlànà Ìtàn (Plot):

• Ìbẹ̀rẹ̀ (Exposition): Ìfi àwọn òjúewé àti ipò hàn
• Ìdàgbàsókè (Rising Action): Ìgbéga ìṣòro
• Ipò Gíga (Climax): Ipò tí ìṣòro ga jù
• Ìdínkù (Falling Action): Ìdínkù ìṣòro
• Ìparí (Resolution): Ìyanjú ìṣòro

3. Ibi Ìṣẹ̀lẹ̀ (Setting):

• Ibi: Níbo ni ìtàn ti ṣẹlẹ̀
• Àkókò: Ìgbà wo ni ìtàn ṣẹlẹ̀
• Àyíká Àwùjọ: Irú àwùjọ tí ìtàn wà

4. Kókó (Theme):

• Kókó Àkọ́kọ́: Èrò pàtàkì ìtàn
• Àwọn Kókó Àfikún: Àwọn èrò mìíràn

Àwọn Àpẹẹrẹ Kókó:

• Ìfẹ́ àti ìyàwó
• Ìjà fún àṣeyọrí
• Ìwà rere àti buburu
• Àgbà àti èwe
• Àṣà àti ìgbéyé òde òní

5. Àmúlò Ọ̀rọ̀ (Style):

• Èdè: Irú èdè tí onkọ̀wé lò
• Àwòrán Ọ̀rọ̀: Àfiwé àti àkàwé
• Ohùn: Bí onkọ̀wé ṣe ń sọ̀rọ̀

1. Àwọn Ohun Èlò Ìbátan (Literary Devices):
2. Àfiwé (Metaphor):

“Ìfẹ́ jẹ́ iná tí ó ń jóná nínú ọkàn.”

2. Àkàwé (Simile):

“Ó yára bí ekùn.”

3. Ènìyàn-sọ̀rọ̀ (Personification):

“Òrùlé ń sun lójú mi.”

4. Àṣàpọ̀ (Symbolism):

Àdàbà = Àlàáfíà Ekùn = Agbára

5. Ìrántí sọ́lálẹ́ (Foreshadowing):

Àfijukòkò ohun tí ó máa ṣẹlẹ̀ nígbà tó bá yá.

Iṣẹ́ Ilé

1. Àmì Ìdámọ̀:

1. Fi àmì ìdámọ̀ tí ó yẹ sí àwọn gbolóhùn wọ̀nyí:
   1. Àwọn oúnjẹ wọ̀nyí dára ìrẹ̀sì ẹ̀wà àti àgbàdo
   2. Ìyá sọ pé Ẹ má ṣe lọ síbẹ̀
   3. Mo fẹ́ lọ sí ọjà ṣùgbọ́n kò sí owó lọ́wọ́ mi
   4. Àwọn ọ̀rẹ́ mi Túndé Kẹ́míṣọlá àti Adé dé
2. Kọ gbolóhùn márùn-ún tí ó ní àmì ìdámọ̀ ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀

1. Ìwà Ọmọlúàbí:

1. Sọ ànfààní mẹ́ta tí ìwà ọmọlúàbí ń mú wá nínú ilé
2. Sọ ànfààní mẹ́ta tí ìwà ọmọlúàbí ń mú wá nínú àwùjọ
3. Ṣàkójọ àwọn ìwà ọmọlúàbí márùn-ún tí ó lè hàn nínú ilé
4. Ṣàkójọ àwọn ìwà ọmọlúàbí márùn-ún tí ó lè hàn nínú àwùjọ
5. Ṣàlàyé bí ìwà rere ṣe lè mú ìdàgbàsókè wá

1. Ẹ̀yà Lítíréṣọ̀:

1. Sọ àwọn irú lítíréṣọ̀ mẹ́ta
2. Ṣàlàyé àwọn ẹ̀yà márùn-ún pàtàkì lítíréṣọ̀
3. Fún àpẹẹrẹ àfiwé àti àkàwé kọ̀ọ̀kan
4. Ṣàlàyé ìyàtọ̀ tí ó wà láàrín òjúewé àkọ́kọ́ àti òjúewé ọ̀tá
5. Kọ àpọjúwe kúkúrú ìlànà ìtàn kan

1. Àfikún:

• Wádìí àwọn onkọ̀wé Yorùbá olókìkí
• Kọ àròsọ kúkúrú tí ó ní gbogbo ẹ̀yà lítíréṣọ̀
• Ṣe àtúpalẹ̀ ìwé lítíréṣọ̀ kan tí o ti kà
• Ṣàlàyé bí ìwà ọmọlúàbí ṣe hàn nínú àwọn ìtàn Yorùbá àtijọ́