Eka Yoruba Ati Itankåle Won – Basic 5 Yoruba Lesson Note (First Term)

Ètò ẹkọ́

Ní òpin ìdánilẹ́kọ̀ọ́, àwọn akẹ́kọ̀ọ́ yóò lè: i. sísọ ìtànkálẹ̀ àwọn Yorùbá ii. dárúkọ àwọn ìpínlẹ̀ tó jẹ́ ti ìran Yorùbá iii. yíya màápù ìpínlẹ̀ Yorùbá

Àkóónú ẹkọ́

Kí ni Ẹ̀kà Yorùbá?

Ẹ̀kà Yorùbá ni agbègbè tí àwọn ènìyàn Yorùbá ti ń gbé àti àwọn ibi tí wọ́n ti kálẹ̀ sí láti ìgbà àtijọ́. Àwọn agbègbè yìí ni ó di àwọn ìpínlẹ̀ àtijọ́ àti àwọn ìpínlẹ̀ òde òní ní orílẹ̀-èdè Nàìjíríà àti àwọn orílẹ̀-èdè mìíràn.

Ìtànkálẹ̀ Àwọn Yorùbá

Àkọ́kọ́ Ìpilẹ̀ṣẹ̀ – Ilẹ̀ Ifẹ̀

Gẹ́gẹ́ bí ìtàn ṣe sọ, Ilẹ̀ Ifẹ̀ ni ibi tí Olódùmarè ti dá àwọn ènìyàn àkọ́kọ́ sí. Òdùduwà ni ó kọ́kọ́ dé Ifẹ̀, ó sì di ọba àkọ́kọ́ níbẹ̀. Ifẹ̀ ni wọ́n ń pè ní “Ilẹ̀ Owó” àti “Ibi Tí Ojúmọ́ Ti Mọ́ Wá Sí”.

Ìtànkálẹ̀ Láti Ifẹ̀

Láti Ifẹ̀, àwọn ọmọ Òdùduwà tú ka gbogbo àgbáyé láti lọ dá àwọn ìlú àti ìjọba tuntun. Àwọn prínsì wọ̀nyí di àwọn ọba pàtàkì tí wọ́n kálẹ̀ sí ibi oriṣiríṣi.

Àwọn Ọmọ Òdùduwà àti Àwọn Ibi Tí Wọ́n Kálẹ̀ Sí

1. Aláàfin – Ọ̀yọ́-Ilé

• Ọba Ọ̀yọ́ ni Aláàfin
• Ọ̀yọ́-Ilé jẹ́ olú-ìlú àtijọ́ Yorùbá
• Agbára Aláàfin ká àwọn ọba púpọ̀ lọ́wọ́

2. Aláké – Àbẹ́òkúta

• Ọba àwọn Ẹ̀gbá
• Àbẹ́òkúta jẹ́ olú-ìlú Ẹ̀gbá
• Wọ́n gbé sábẹ́ àpáta ńlá

3. Awùjalẹ̀ – Ìjẹ̀bú-Òde

• Ọba àwọn Ìjẹ̀bú
• Ìjẹ̀bú-Òde ni olú-ìlú wọn
• Wọ́n gbajúmọ̀ fún òwò àti ìmọ̀ ọgbọ́n

4. Òrànmíyàn – Ìlọrin àti Benin

• Ọmọ Òdùduwà tó lọ sí Ìlọrin àti Benin
• Ó kọ́ ìjọba ní àwọn ibi méjèèjì

5. Ọláwúmi – Òndó

• Ọba àwọn Òndó
• Òndó-ìlú ni olú-ìlú wọn

6. Ọ̀rángun – Ìlá-Ọ̀rágungun

• Ọba àwọn Ìlá
• Ìlá-Ọ̀rágungun ni olú-ìlú wọn

Àwọn Ìpínlẹ̀ Yorùbá ní Nàìjíríà

1. Ìpínlẹ̀ Láàgì

• Olú-ìlú: Láàgì
• Àwọn Ẹ̀yà: Yorùbá, Hausa, Igbo, àti àwọn mìíràn
• Àwọn Ìlú Pàtàkì: Láàgì, Ìkórùdú, Èpe, Badagry
• Ohun Pàtàkì: Èbúté òkun, òwò, iṣẹ́

2. Ìpínlẹ̀ Ògùn

• Olú-ìlú: Àbẹ́òkúta
• Àwọn Ẹ̀yà: Ẹ̀gbá, Ìjẹ̀bú, àti àwọn mìíràn
• Àwọn Ìlú Pàtàkì: Àbẹ́òkúta, Ìjẹ̀bú-Òde, Ìlárò, Ọ̀tá
• Ohun Pàtàkì: Àgbè, iṣẹ́ọnà, ìrín dídá

3. Ìpínlẹ̀ Ọ̀yọ́

• Olú-ìlú: Ìbàdàn
• Àwọn Ẹ̀yà: Ọ̀yọ́, Ìbàdàn, àti àwọn mìíràn
• Àwọn Ìlú Pàtàkì: Ìbàdàn, Ọ̀yọ́, Ògbómọ̀ṣọ́, Ìṣẹ̀yín
• Ohun Pàtàkì: Àgbè, ẹ̀kọ́, òwò

4. Ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun

• Olú-ìlú: Ọ̀ṣogbo
• Àwọn Ẹ̀yà: Ìjẹ̀ṣà, Ìfẹ̀, àti àwọn mìíràn
• Àwọn Ìlú Pàtàkì: Ọ̀ṣogbo, Ilẹ̀-Ifẹ̀, Ìlá-Ọ̀rágungun, Èdè
• Ohun Pàtàkì: Àṣà, òrìṣà Ọ̀ṣun, àgbè

5. Ìpínlẹ̀ Òndó

• Olú-ìlú: Àkúrẹ́
• Àwọn Ẹ̀yà: Òndó, Ìkálẹ̀, Ìlàjẹ, àti àwọn mìíràn
• Àwọn Ìlú Pàtàkì: Àkúrẹ́, Òndó, Òwó, Ọ̀kìtìpupa
• Ohun Pàtàkì: Epo, koko, àgbè

6. Ìpínlẹ̀ Èkìtì

• Olú-ìlú: Àdó-Èkìtì
• Àwọn Ẹ̀yà: Èkìtì
• Àwọn Ìlú Pàtàkì: Àdó-Èkìtì, Ìkọ̀lẹ́-Èkìtì, Òye-Èkìtì, Ìjẹ̀rò-Èkìtì
• Ohun Pàtàkì: Àgbè, ẹ̀kọ́, òkè

Àwọn Ìpínlẹ̀ Yorùbá ní Àwọn Orílẹ̀-Èdè Mìíràn

Bẹ́nìn Rẹ́públíìkì

• Àwọn Ìlú: Pobẹ̀, Kẹ́tu, Sàbẹ̀
• Ọ̀rọ̀: Wọ́n sọ èdè Yorùbá
• Àṣà: Àṣà Yorùbá wà níbẹ̀

Tógò

• Àwọn Ìlú: Àtàkpàmé, Anẹ̀hó
• Ọ̀rọ̀: Àwọn kan sọ Yorùbá
• Àṣà: Àṣà Yorùbá wà díẹ̀

Àwọn Àbùdá Àjọṣepọ̀ Àwọn Yorùbá

1. Èdè

• Gbogbo wọn sọ èdè Yorùbá
• Àmọ́ ìsọ̀rọ̀ kékeré wà láàárín àwọn ẹ̀yà

2. Àṣà

• Àṣà tó jọra nínú ìgbéyàwó, ìsinkú, àti àyẹyẹ
• Àṣà tó jọra nínú oúnjẹ àti aṣọ

3. Ẹ̀sìn

• Ẹ̀sìn ìbílẹ̀ tó jọra
• Àwọn òrìṣà tó jọra bíi Ṣàngó, Ọbàtálá, Ọ̀ṣun

4. Ìjọba

• Ètò ọba tó jọra
• Àwọn ọ̀yẹ tó jọra bíi Ògbóni, Baṣọ̀run

Pàtàkì Ìmọ̀ Ìtànkálẹ̀ Yorùbá

1. Ìmọ̀ Ìdámọ̀

• Mímọ ibi tí wa ti wá
• Ìgbéraga nípa àṣà wa

2. Ìfọkànsí

• Ìfọkànsínú kíkọ́ àṣà
• Ìṣọ̀rọ̀sípò àṣà wa

3. Ìbálera

• Ìbá àwọn baba wa lérò
• Tún wọn ṣiré àti mímọ̀ wọ́n

4. Àjọṣepọ̀

• Ìgbélarúbáwá àwọn Yorùbá yòókù
• Ṣíṣe àjọṣepọ̀ láàárín àwọn ìpínlẹ̀

Yíya Màápù Ìpínlẹ̀ Yorùbá

Àlàyé fún Olùkọ́: Jẹ́ kí àwọn akẹ́kọ̀ọ́ wo màápù Nàìjíríà kí wọ́n sì tọpinpin àwọn ìpínlẹ̀ Yorùbá:

Àwọn Ìpínlẹ̀ Yorùbá

1. Láàgì – Àríwá Ìwọ̀-Oòrùn
2. Ògùn – Gúúṣù Ìwọ̀-Oòrùn
3. Ọ̀yọ́ – Àárín Gbùngbùn Ìwọ̀-Oòrùn
4. Ọ̀ṣun – Àárín Gbùngbùn Ìwọ̀-Oòrùn
5. Òndó – Gúúṣù Ìwọ̀-Oòrùn
6. Èkìtì – Gúúṣù Ìwọ̀-Oòrùn

Àwọn Aládùúgbò

• Àríwá: Ìpínlẹ̀ Kwàrà, Kogi
• Ìlà Oòrùn: Ìpínlẹ̀ Benin Rẹ́públíìkì
• Gúúṣù: Òkun Átílántíìkì
• Ìhà Ìlà Oòrùn: Ìpínlẹ̀ Edo, Delta

Àwọn Ohun Àmúṣẹ Àgbègbè

Láàgì

• Òwò, èbúté òkun, iṣẹ́ṣe

Ògùn

• Àgbè, iṣẹ́ọnà, èbúté òkun

Ọ̀yọ́

• Àgbè, ẹranko ọ̀sìn, àwọn yunifásítì

Ọ̀ṣun

• Àṣà òrìṣà, àgbè, àyáwòran

Òndó

• Epo, àgbè, ìgbẹ́

Èkìtì

• Àgbè, òkè, ẹ̀kọ́

Iṣẹ́ kíláàsì

1. Màápù: Fi àwọn ìpínlẹ̀ Yorùbá hàn lórí màápù
2. Ìtàn: Sọ ìtàn ìtànkálẹ̀ ní ṣókí
3. Àjọṣe: Sọ̀rọ̀ nípa ìpínlẹ̀ tí ẹ ti wá
4. Àfiwé: Fi àwọn ìpínlẹ̀ wé ara wọn

Ìdánwò

1. Tàní Òdùduwà?
2. Dárúkọ àwọn ìpínlẹ̀ Yorùbá mẹ́fà ní Nàìjíríà
3. Nibo ni olú-ìlú ìpínlẹ̀ Ọ̀ṣun wà?
4. Kí ni orúkọ ọba Ọ̀yọ́?
5. Dárúkọ orílẹ̀-èdè méjì tí àwọn Yorùbá wà
6. Kí ni àbùdá tí ó jọ mọ́ gbogbo àwọn Yorùbá?
7. Kí ni pàtàkì mímọ ìtànkálẹ̀ Yorùbá?

Iṣẹ́ ilé

1. Ya màápù àwọn ìpínlẹ̀ Yorùbá ní Nàìjíríà
2. Béèrè ìtàn ìbí àti ìtànkálẹ̀ ìdílé yín lọ́wọ́ àwọn òbí
3. Kọ orúkọ àwọn ìlú ní ìpínlẹ̀ yín
4. Ṣàkójọ àwọn ohun àmúṣẹ ní ìpínlẹ̀ yín

Àfikún

Ní ẹ̀kọ́ tí ń bọ̀, a óò kọ́ nípa “Àwọn Ẹ̀yà Yorùbá àti Àṣà Wọn” àti bí wọ́n ṣe yàtọ̀ sí ara wọn.