Isori oro lede yoruba, Iwulo eko-ile ati ise ele, Kika Iwé ewi ipileko Basic 4 Yoruba Lesson Note

Ede: Ìsọ́rí Ọ̀rọ̀ Lédè Yorùbá

1. Kí ni Ìsọ́rí Ọ̀rọ̀?

Ìsọ́rí ọ̀rọ̀ ni ìpín àwọn ọ̀rọ̀ sí onírúurú ẹgbẹ́ gẹ́gẹ́ bí iṣẹ́ tí wọ́n ń ṣe nínú gbolóhùn. Èyí ń ran wa lọ́wọ́ láti mọ bí a ṣe lè lo àwọn ọ̀rọ̀ dáadáa.

1. Àwọn Ìsọ́rí Ọ̀rọ̀ Pàtàkì:
2. Orúkọ (Noun):

Àlàyé: Orúkọ ni ọ̀rọ̀ tí a fi ń pe ènìyàn, nǹkan, ibi, tàbí èrò.

Àwọn Irú Orúkọ:

• Orúkọ Ènìyàn: Adé, Kẹ́míṣọlá, Olúwaseun
• Orúkọ Ẹranko: Ekùn, Àgbò, Ẹyẹ
• Orúkọ Nǹkan: Ìwé, Ọkọ̀, Ilé
• Orúkọ Ibi: Ìbàdàn, Èkó, Ọjà
• Orúkọ Èrò: Ìfẹ́, Ìbínú, Ayọ̀

Àwọn Àpẹẹrẹ Gbolóhùn:

• Adé kọ ìwé sínú ìwé rẹ̀.
• Ekùn jẹ ẹranko tí ó lágbára.
• Ìbàdàn jẹ́ ìlú ńlá kan.

2. Ìṣe (Verb):

Àlàyé: Ìṣe ni ọ̀rọ̀ tí ó ń sọ ohun tí ènìyàn tàbí nǹkan ń ṣe.

Àwọn Irú Ìṣe:

• Ìṣe Àìṣe: Lọ, wá, dìde, dúró
• Ìṣe Ìmọ̀lára: Fẹ́ràn, kórìíra, bínú, yọ̀
• Ìṣe Ìdá: Ṣe, kọ́, da, mọ
• Ìṣe Ìní: Ní, rí, gba, fún

Àwọn Àpẹẹrẹ Gbolóhùn:

• Mo lọ sí ilé-ẹ̀kọ́.
• Ó fẹ́ràn láti jẹ àmàlà.
• Àwọn ọmọ-ẹ̀kọ́ kọ ẹ̀kọ́ wọn.

3. Àpọ́nkún (Pronoun):

Àlàyé: Àpọ́nkún ni ọ̀rọ̀ tí a fi ń dípò orúkọ.

Àwọn Irú Àpọ́nkún:

• Àpọ́nkún Ẹni: Mo, o, ó, a, ẹ, wọ́n
• Àpọ́nkún Ìfihàn: Èyí, ìyẹn, ohun tí
• Àpọ́nkún Ìbéèrè: Tani, kíni, ibo
• Àpọ́nkún Àpamọ́: Ara mi, ara rẹ, ara wa

Àwọn Àpẹẹrẹ Gbolóhùn:

• Mo fẹ́ jẹun.
• Èyí ni ìwé mi.
• Tani ó wá?

4. Ìlò Orúkọ (Adjective):

Àlàyé: Ìlò orúkọ ni ọ̀rọ̀ tí ó ń ṣàpèjúwe orúkọ.

Àwọn Irú:

• Ìwọ̀n: Tóbi, kéré, gùn, kúkúru
• Àwọ̀: Pupa, dúdú, funfun, búlúù
• Ìrísí: Lẹ́wà, búburú, dára, bàjẹ́
• Ọkàn: Dára, burú, rere, bàjẹ́

Àwọn Àpẹẹrẹ Gbolóhùn:

• Ilé tóbi ni mo fẹ́.
• Aṣọ pupa náà lẹ́wà.
• Ọmọdé dára náà jọ ìyá rẹ̀.

5. Ìlò Ìṣe (Adverb):

Àlàyé: Ìlò ìṣe ni ọ̀rọ̀ tí ó ń ṣàpèjúwe ìṣe.

Àwọn Irú:

• Bí: Dáadáa, kíákíá, farabalẹ̀, ṣẹ́kẹ̀rẹ́
• Ìgbà: Lónìí, láana, lọ́la, nigbagbogbo
• Ibi: Níhìn-ín, lọ́hùn-ún, sóde, sínú

Àwọn Àpẹẹrẹ Gbolóhùn:

• Ó kọ dáadáa.
• Wá kíákíá.
• Lónìí ni mo fẹ́ lọ.

6. Àsopọ̀ (Conjunction):

Àlàyé: Àsopọ̀ ni ọ̀rọ̀ tí a fi ń so àwọn gbolóhùn tàbí àwọn ọ̀rọ̀ pọ̀.

Àwọn Irú:

• Àfikún: Àti, pẹ̀lú, bákan-náà
• Ìyàtọ̀: Ṣùgbọ́n, àmọ́, bí ó tilẹ̀ jẹ́
• Àlàyé: Nítorí, bí, tí
• Ìfàmọ́ra: Bí, bíi, gẹ́gẹ́ bí

Àwọn Àpẹẹrẹ Gbolóhùn:

• Mo ra ìwé àti pẹ́ńsù.
• Ó fẹ́ lọ ṣùgbọ́n òjò ń rọ̀.
• Nítorí òjò náà ni mo fi dúró.

7. Àsọtẹ́lẹ̀ (Preposition):

Àlàyé: Àsọtẹ́lẹ̀ ni ọ̀rọ̀ tí ó ń fi ibi orúkọ tàbí àpọ́nkún hàn.

Àwọn Àpẹẹrẹ:

• Ní: Ní ilé, ní ọjà, ní orí
• Sí: Sí ilé, sí ọ̀dọ̀, sí inú
• Láti: Láti ilé, láti ọ̀dọ̀, láti inú
• Fún: Fún mi, fún ọ, fún wa

Àwọn Àpẹẹrẹ Gbolóhùn:

• Mo wà ní ilé.
• Ó lọ sí ọjà.
• Láti òwúrọ̀ ni mo ti wà níbí.

1. Ìlò Àwọn Ìsọ́rí Ọ̀rọ̀ Nínú Gbolóhùn:

Àpẹẹrẹ Gbolóhùn Alámọ̀: “Àkànní lọ sí ọjà láti ra àpò pupa kan nítorí ìyá rẹ̀.”

Ìpín:

• Àkànní = Orúkọ ènìyàn
• lọ = Ìṣe
• sí = Àsọtẹ́lẹ̀
• ọjà = Orúkọ ibi
• láti = Àsọtẹ́lẹ̀
• ra = Ìṣe
• àpó = Orúkọ nǹkan
• pupa = Ìlò orúkọ
• kan = Ìlò orúkọ
• nítorí = Àsopọ̀
• ìyá rẹ̀ = Orúkọ ìbátan

2. Àṣà: Ìwúlò Ẹ̀kọ́-ilé àti Ìṣe Ilé
3. Kí ni Ẹ̀kọ́-ilé?

Ẹ̀kọ́-ilé ni gbogbo ìkọ́ni, ìmọ̀, àti ìrírí tí ọmọdé bá kọ́ nílé láti ọ̀dọ̀ àwọn òbí àti àwọn àgbàlagbà ìdílé. Ó jẹ́ ìpìlẹ̀ àkọ́kọ́ fún gbogbo ẹ̀kọ́ tí ọmọ yóò kọ́ nínú ayé.

1. Àwọn Ẹ̀yà Ẹ̀kọ́-ilé:
2. Ẹ̀kọ́ Ìwà Ọmọlúàbí:

Àwọn Kókó:

• Ìbọ̀wọ̀ fún Àgbàlagbà: Kíkí òbí ní àárọ̀ àti ìrọ̀lẹ́
• Òtítọ́: Sísọ òtítọ́ nígbà gbogbo
• Sùúrù: Àìkánjú àti ìfọkànsílẹ̀
• Inú rere: Ṣíṣe àánú àwọn ẹlòmíràn
• Iṣẹ́ṣíṣe: Àìṣóle àti ìfojúdi

Àwọn Ọ̀nà Ìkọ́ni:

• Kíkọ́ sí láti ọ̀dọ̀ àpẹẹrẹ òbí
• Ìbáwí nínú ìwà òbí
• Ìtọ́nisọ́nà nígbà tí ó bá ṣe àṣìṣe
• Ìyìn nígbà tí ó bá ṣe rere

2. Ẹ̀kọ́ Àṣà Ìbílẹ̀:

Àwọn Kókó:

• Èdè Ìbílẹ̀: Kíkọ́ èdè Yorùbá dáadáa
• Orin àti Ijó: Kíkọ́ orin àti ijó àtijọ́
• Ìjìnlẹ̀ Àṣà: Mímọ̀ àwọn àṣà ìdílé àti àwùjọ
• Òwe àti Àlọ́: Gbígbọ́ àwọn òwe àti àlọ́ láti ọ̀dọ̀ àgbàlagbà
• Ẹ̀sìn Ìbílẹ̀: (Níbi tí ó bá wà) Mímọ̀ àwọn òrìṣà àti ìṣẹ̀

3. Ẹ̀kọ́ Iṣẹ́ Ọwọ́:

Fún Ọmọkùnrin:

• Àgbẹ̀: Kíkọ́ bí a ti ń gbin irúgbìn
• Alágbẹ̀dẹ: Kíkọ́ bí a ti ń ṣe ohun èlò irin
• Gbẹ́nàgbẹ́nà: Kíkọ́ gígé igi àti kíkọ́ ilé
• Ọdẹ: Kíkọ́ ìṣọdẹ àti mímọ̀ igbó

Fún Ọmọbìnrin:

• Títa: Kíkọ́ bí a ti ń ta ní ọjà
• Ṣíṣe Oúnjẹ: Kíkọ́ sísè àwọn oúnjẹ Yorùbá
• Adìrẹ: Kíkọ́ sísa aṣọ adìrẹ
• Ìṣọ́ra Ọmọdé: Kíkọ́ bí a ti ń tọ́jú àwọn ọmọ kékeré

1. Ìwúlò Ẹ̀kọ́-ilé:
2. Fún Ọmọdé Fúnra Rẹ̀:

• Ìmọ̀ Pàtàkì: Gbígba ìmọ̀ tí ó ṣe pàtàkì fún ayé
• Ìwà Rere: Kíkọ́ ìwà tí ó dára tí yóò ṣe ìrànwọ́ fún un títí ayé
• Ìgbóye: Rírí ọ̀wọ̀ àti ìyìn láti ọ̀dọ̀ àwọn ènìyàn
• Àtúnṣe: Mímọ̀ bí a ti ń ṣàtúnṣe àṣìṣe

2. Fún Ìdílé:

• Ọ̀wọ̀ Ìdílé: Jíjẹ́ kí ìdílé ní òkìkí rere
• Àlàáfíà: Síse àlàáfíà nílé
• Àtìlẹyìn: Ṣíṣe àtìlẹyìn fún ara ìdílé
• Ìgbékalẹ̀: Ìtọ́jú àgbàlagbà nígbà tí wọ́n bá di àrùgbó

3. Fún Àwùjọ:

• Òmìnira: Rírí àwọn ọmọdé tí ó ní ìwà rere
• Ìlọsíwájú: Sísọ àwùjọ di ìlọsíwájú
• Àlàáfíà: Síse àlàáfíà ní àwùjọ
• Àṣà: Ìdàáboò àṣà ìbílẹ̀

1. Àwọn Ìṣe Ilé Tí Ọmọdé Máa Ń Kọ́:

Fún Àwọn Ọmọ Kékeré (5-10 ọdún):

• Fífọ Ilé: Fífọ àgbàlá àti yàrá
• Mímú Omi: Mímú omi láti kànga wá sílé
• Fífọ Ohun Èlò: Fífọ àwọn àwo àti ìgò
• Ìrànwọ́ Oúnjẹ: Ṣíṣe ìrànwọ́ nínú títò oúnjẹ
• Tọ́jú Ọmọ Abúrò: Ṣíṣọ́ra àwọn ọmọ abúrò

Fún Àwọn Ọmọ Àgbà (11-18 ọdún):

• Sísè Oúnjẹ: Kíkọ́ sísè àwọn oúnjẹ onírúurú
• Títa Ní Ọjà: Kíkọ́ bí a ti ń ta ní ọjà
• Iṣẹ́ Oko: (Fún ọmọkùnrin) Gígbin àti kórè
• Ìlọ́ṣọ́: (Fún ọmọbìnrin) Ìfipamọ́ àti títọ́ ilé
• Tọ́jú Owó: Kíkọ́ bí a ti ń ṣètò owó

1. Ìyàtọ̀ Ẹ̀kọ́-ilé àti Ẹ̀kọ́ Ilé-ẹ̀kọ́:

Àkọsílẹ̀: Méjèèjì ló ṣe pàtàkì fún ìdàgbàsókè ọmọdé.

Lítíréṣọ̀: Kíkà Ìwé Ewì Ìpìlẹ̀

1. Kí ni Ewì Ìpìlẹ̀?

Ewì ìpìlẹ̀ ni àwọn ewì àkọ́kọ́ tí a kọ ní èdè Yorùbá tí ó jẹ́ ìpìlẹ̀ fún lítíréṣọ̀ ewì Yorùbá. Àwọn ewì wọ̀nyí máa ń kọ́ wa nípa àṣà, ìwà, ìfẹ́, àti àwọn kókó ìgbé ayé pàtàkì.

1. Àwọn Onkọ̀wé Ewì Ìpìlẹ̀ Olókìkí:
2. Adébáyọ̀ Fálétí (1926-2017):

• Onkọ̀wé ewì àkọ́kọ́ ní Yorùbá
• Ó kọ “Ewì Àkọ́kọ́”
• Ó fi àṣà Yorùbá hàn nínú ewì rẹ̀

2. Wálé Ògúnyẹmí:

• Onkọ̀wé ewì onírúurú
• Ó fojú ṣọ́nà sí ọ̀ràn àwùjọ
• Ó lo ọ̀rọ̀ tí ó rọrùn mọ̀

3. Akínwùmí Ìṣọlá (1934-2018):

• Ó kọ ewì àti ìtàn
• Ó lo àwọn àgékúrú Yorùbá
• Ó ṣe àfihàn ìwà àwùjọ

1. Ewì Àpẹẹrẹ – “Ọmọ Ìyá”:

Ewì Kíkún:

Ọmọ ìyá, ọmọ ìyá

Ọmọ tí ó ní ìyá kan náà

Kí la fi àwọn òkùnkùn dà?

Kí la fi àwọn àríwo dà?

Ọmọ ìyá, ọmọ ìyá

Ìyá kan ni ó bí wa

Ọjọ́ kan ni a ti jade

Sí ayé oníṣòro yìí

Ṣé b’áwa ò bá jọ mọ́

Tí a kò sì ní ìfẹ́

Ta ni yóò gbé wa dìde

Tí orí bá gbá wa fálẹ̀?

Ọmọ ìyá, ọmọ ìyá

Ẹ jẹ́ ká fọkàn sọ pọ̀

Ẹ jẹ́ ká mú ìṣọ̀kan wá

Ká lè kojú àwọn ìṣòro

Nítorí t’àwa ò bá jọ

Àwọn ọ̀tá yóò pa wá run

Nítorí t’àwa ò bá ṣọ̀kan

Àwa kò ní lè ṣàṣeyọrí

Àtúpalẹ̀ Ewì:

Kókó:

• Ìṣọ̀kan àti ìfọkànsí
• Pàtàkì ìbátan ìdílé
• Àṣeyọrí látàrí ìfọkànsí

Àwọn Kókó Kékeré:

• Ìfẹ́ ìdílé
• Ìjápó níjìjí àwọn ìṣòro
• Agbára ìṣọ̀kan

Àwọn Ọ̀rọ̀ Pàtàkì:

• Ọmọ ìyá – Àwọn ọmọ inú kan (ìbátan ìdílé)
• Òkùnkùn – Àwọn ìṣòro
• Àríwo – Àwọn wàhálà
• Ìfọkànsọpọ̀ – Jíjọ mọ́

Ọ̀nà Àbájáde:

• Ìtúpalẹ̀ (Repetition): “Ọmọ ìyá, ọmọ ìyá”
• Ìbéèrè Àlàgbèéká (Rhetorical Questions): “Kí la fi…dà?”
• Àfiwé (Metaphor): Òkùnkùn = ìṣòro
• Ìpè Àkọsílẹ̀ (Parallelism): Àwọn gbolóhùn tí ó jọra

1. Ewì Àpẹẹrẹ Kejì – “Òkúta Àgbà”:

Ewì Kíkún:

Òkúta àgbà tó gbé lórí òkè

Ọdún mẹ́ẹ̀dọ́gbọ̀n ló ti wà níbẹ̀

Ó ti rí àgbà ti kú

Ó ti rí ọ̀dọ́ tí ó dàgbà

Òkúta àgbà, kí ni o ti rí?

“Mo ti rí ayé tí ó yí padà

Mo ti rí ọmọ tí ó di bàbá

Mo ti rí ìwà burú àti rere”

“Mo ti rí òjò, mo ti rí ọ̀rùn

Mo ti rí ogun, mo ti rí àlàáfíà

Mo ti rí ìbùkún, mo ti rí èpè

Gbogbo rẹ̀ ni mo ti rí lójú mi”

Òkúta àgbà, kí ni ẹ̀kọ́ rẹ̀?

“Kí ni à ń sá? Ayé ló ń yí

Kí ni à ń wá? Àlàáfíà àti ìfẹ́

Ohun kan ló dára jù – ìwà rere”

Àtúpalẹ̀:

Kókó Pàtàkì:

• Òye àti ìmọ̀ àgbàlagbà
• Ìyípadà àti ìgbé ayé
• Pàtàkì ìwà rere

Àwọn Àbájáde Ẹ̀kọ́:

• Àkérò (Personification): Òkúta ń sọ̀rọ̀
• Àfiwé (Symbolism): Òkúta = ìmọ̀ àgbàlagbà
• Ìlò Ìjirò (Dialogue): Ìjirò pẹ̀lú òkúta
• Àsọjẹ (Contrast): Burú àti rere, òjò àti ọ̀rùn

1. Ọ̀nà Kíkà Ewì:
2. Ìgbésẹ̀ Àkọ́kọ́ – Kíkà Àkọ́kọ́:

• Ka ewì sílẹ̀ láti òpín dé òpín
• Má mọ àwọn ọ̀rọ̀ tí o kò mọ̀
• Ní ìmọ̀lára àkọ́kọ́ nípa ewì náà

2. Ìgbésẹ̀ Kejì – Ìmọ̀ Àwọn Ọ̀rọ̀:

• Wá ìtumọ̀ àwọn ọ̀rọ̀ tí o kò mọ̀
• Ṣe àkójọpọ̀ àwọn ọ̀rọ̀ pà