Eya Ara Fifo, Kiki Oriki Ilu bii Ife, Ékiti, Éko abbl, Itan Aboni – Klidlråtü Abiola Basic 4 Yoruba Lesson Note

Ẹdé: Ẹ̀yà Ara Fífo (Body Parts)

Kín ni Ẹ̀yà Ara Fífo?

Ẹ̀yà ara fífo ni àwọn ara wa tí a lè rí tí ó sì ní iṣẹ́ pàtàkì. Kíkọ́ àwọn orúkọ àwọn ẹ̀yà ara ṣe pàtàkì fún àfimọ́ ara wa àti fún ìbálòpọ̀.

Àwọn Ẹ̀yà Ara Tí Ó Wà Lórí (Head Parts):

Orí àti Àyíká Rẹ̀:

• orí (head) – ibi tí ọpọlọ wà
• irun (hair) – ohun tí ó dá orí bò
• agbọ̀n (skull/forehead) – ẹ̀yà orí tí ó le
• àtàrí (crown of head) – orí ṣáńṣá

Ojú àti Ẹ̀yà Rẹ̀:

• ojú (eye) – ohun tí a fi ń rí
• ìpéke ojú (eyebrow) – irun tí ó wà lórí ojú
• ìpàkọ́ ojú (eyelid) – èyí tí ó ń di ojú
• ìrọ́ ojú (eyelashes) – irun kékeré tí ó wà ní etí ojú

Imú àti Ẹnu:

• imú (nose) – ohun tí a fi ń gbóhùn
• ihò imú (nostril) – òfìn imú
• ẹnu (mouth) – ibi tí a ti ń sọ̀rọ̀ àti jẹun
• ètè (lips) – ẹ̀gbẹ́ ẹnu

Inú Ẹnu:

• eyín (teeth) – ohun tí a fi ń jẹun
• ahọ́n (tongue) – ohun tí ó wà nínú ẹnu
• òfin (gum) – ibi tí eyín dì mọ́
• ọ̀fun (saliva) – omi tí ó wà nínú ẹnu

Ẹtí àti Àgbọ̀n:

• ẹtí (ear) – ohun tí a fi ń gbọ́
• inú ẹtí (ear canal) – ojú ọ̀nà ẹtí
• àgbọ̀n (cheek) – ẹ̀gbẹ́ ojú

Àwọn Ẹ̀yà Ara Àyà (Chest and Torso):

Ọrùn àti Àyà:

• ọrùn (neck) – ẹ̀yà tí ó so orí mọ́ ara
• àyà (chest) – iwájú ara òkè
• ẹ̀yìn (back) – ẹ̀yìn ara
• àbàdí (shoulder) – ibi tí apa bẹ̀rẹ̀

Inú Ara:

• ikùn (stomach/belly) – ibi tí oúnjẹ lọ
• ọkàn (heart) – ẹ̀yà tí ó ń ta ẹ̀jẹ̀ ká
• ẹ̀dọ̀ (liver) – ẹ̀yà ara inú kan
• ìhà (side) – ẹ̀gbẹ́ ara

Àwọn Ọwọ́ àti Ẹ̀yà Rẹ̀ (Arms and Parts):

Ọwọ́:

• ọwọ́ (hand/arm) – ẹ̀yà tí a fi ń mú nǹkan
• àpá (upper arm) – òkè ọwọ́
• ìrọ̀rùn (armpit) – abẹ́ àpá
• ìkúnlẹ̀ ọwọ́ (elbow) – ibi tí ọwọ́ ń gùn

Ọwọ́ Ìsàlẹ̀:

• àgbọ̀nrín (wrist) – ibi tí ọwọ́ ń gùn
• òpó ọwọ́ (palm) – àárín ọwọ́
• ẹ̀yìn ọwọ́ (back of hand) – ẹ̀yìn ọwọ́
• ìka (finger) – àwọn ẹ̀yà kékeré ọwọ́

Àwọn Ìka:

• àgbọ̀nrín ńlá (thumb) – ìka tí ó tóbi jù
• ìka ẹtí (index finger) – ìka tí ó kàn àgbọ̀nrín
• ìka àárín (middle finger) – ìka tí ó wà láàrín
• ìka kékeré (little finger) – ìka tí ó kéré jù

Àwọn Ẹsẹ̀ àti Ẹ̀yà Rẹ̀ (Legs and Parts):

Ẹsẹ̀ Òkè:

• ẹsẹ̀ (leg/foot) – ẹ̀yà tí a fi ń rìn
• ìtan (thigh) – òkè ẹsẹ̀ tí ó tóbi
• orúnkún (knee) – ibi tí ẹsẹ̀ ń gùn
• ègbè ẹsẹ̀ (calf) – ara ẹsẹ̀ tí ó kúrú

Ẹsẹ̀ Ìsàlẹ̀:

• ọmọ ẹsẹ̀ (ankle) – ibi tí ẹsẹ̀ ń gùn
• àtẹ́lẹsẹ̀ (sole of foot) – ìsàlẹ̀ ẹsẹ̀
• ẹ̀yìn ẹsẹ̀ (top of foot) – òkè ẹsẹ̀
• gígún ẹsẹ̀ (heel) – ẹ̀yìn ẹsẹ̀

Àwọn Ìka Ẹsẹ̀:

• ìka ẹsẹ̀ (toes) – àwọn ẹ̀yà kékeré ẹsẹ̀
• àgbọ̀nrín ẹsẹ̀ (big toe) – ìka ẹsẹ̀ tí ó tóbi jù
• ìka ẹsẹ̀ kékeré (little toe) – ìka ẹsẹ̀ tí ó kéré jù

Àwọn Gbólóhùn Àpẹẹrẹ:

Mo rí ẹ lójú – I can see you Tẹ́tí sí mi – Listen to me Fi ọwọ́ kàn án – Touch it with your hand Rìn pẹ̀lú ẹsẹ̀ rẹ – Walk with your feet Ó ń rí ní ojú – He/she can see with eyes Mo gbọ́ pẹ̀lú ẹtí mi – I heard with my ears

Orin Ẹ̀yà Ara:

Orí mi, orí mi
Ó rọ̀ ó sì dùn
Ojú mi, ẹtí mi
Wọ́n ní iṣẹ́ wọn
Ọwọ́ mi àti ẹsẹ̀ mi
Ẹ jẹ́ kí n lò wọ́n
Ara mi gbogbo
Ìṣẹ̀dá Ọlọ́run ni

Àṣà: Kíkí Oríkì Ìlú bíi Ifẹ̀, Èkìtì, Èkó àbbl

Kín ni Oríkì Ìlú?

Oríkì ìlú ni àwọn ọrọ̀ ìyìn àti àfihàn pàtàkì nípa ìlú kan. Ó máa ń sọ nípa ìtàn, àṣà, àwọn ènìyàn olókìkí, àti ohun pàtàkì tí ìlú náà mọ̀ fún.

Àwọn Oríkì Ìlú Pàtàkì:

1. Oríkì Ifẹ̀ (Ilé-Ifẹ̀):

Ifẹ̀ o, Ifẹ̀
Ilé-Ifẹ̀, ibi tí ojúmọ́ ti mọ́ wá
Ifẹ̀ òòyè làgbà
Ibi tí Odùduwà gbé dá Yorùbá sí
Ifẹ̀ ayé gbogbo
Olúfẹ̀ ni bàbá àwọn ọba
Ifẹ̀ tí í ṣe orísun gbogbo Yorùbá
Ìlú tó dá lórí òkìkí àti ọlá

Ìtumọ̀:

• Ibi tí ojúmọ́ ti mọ́ wá = Ibi àkọ́kọ́ ayé
• Òòyè làgbà = Ilé àgbà àti olóyè
• Orísun Yorùbá = Ibi tí Yorùbá ti bẹ̀rẹ̀

2. Oríkì Èkìtì:

Èkìtì o, Èkìtì
Ilẹ̀ òkè ńlá
Èkìtì Ilẹ̀ àgbè
Omo ọmọ Òkìtì
Èkìtì tó ku òkè tó ku àfonífojì
Ilẹ̀ tí ó lọ́rọ̀ coco àti coffee
Èkìtì omo olóore
Ilẹ̀ tí ó tó àwọn akọni bí omi

Ìtumọ̀:

• Ilẹ̀ òkè ńlá = Ìlú tó wà lórí òkè
• Ilẹ̀ àgbè = Ìlú àwọn àgbè
• Tó ku òkè tó ku àfonífojì = Kún fún òkè àti àfonífojì

3. Oríkì Èkó (Lágòs):

Èkó akẹtẹ́
Èkó olómi tóró
Lágòs tí í ṣe àgbà ìlú
Ìlú tó dára jù lórí omi
Èkó omo ọlọ́ja
Ìlú òṣòwò àti òní-iṣẹ́
Èkó tó gbilẹ̀ lọ́rọ̀
Center of Excellence ni

Ìtumọ̀:

• Akẹtẹ́ = Tí ó kéré ṣùgbọ́n tó lágbára
• Olómi tóró = Tó ní omi òkun púpọ̀
• Omo ọlọ́ja = Ìlú òṣòwò

4. Oríkì Ìbàdàn:

Ìbàdàn, Ìbàdàn
Ilẹ̀ ẹgbẹ́ o dùn tó bí ọ̀kà
Ìbàdàn omo àjòjì ò níí sìn
Òkè ‘Bàdàn, Òkè àró
Ìlú tó ga tó òkè
Ìbàdàn tí í gbé gbogbo ènìyàn
Ìlú àgbà tí kò padà mẹ́nu
Ìbàdàn Àjòjì-ibá

Ìtumọ̀:

• Ẹgbẹ́ o dùn = Àwọn ènìyàn ń gbé wà pọ̀
• Àjòjì ò níí sìn = Gbogbo ènìyàn láì yàtọ̀
• Òkè àró = Òkè tó ga

5. Oríkì Òṣùn (Òṣogbo):

Òṣogbo, Òṣogbo
Ilẹ̀ àti odò Òṣun
Òṣogbo omo obìnrin tó lẹ́wà
Ìlú odò mímọ́
Òṣogbo tí Òṣun fi ọwọ́ bò
Ìlú tí òyìnbó kò lè gun
Òṣogbo àjòjì kò níí sìn
Ilẹ̀ Òṣun olómi ńlá

Ìtumọ̀:

• Odò Òṣun = Odò òrìṣà Òṣun
• Òṣun fi ọwọ́ bò = Òṣun dáàbò bó
• Òyìnbó kò lè gun = Àwọn ajagunmọ̀tà kò lè ṣẹ́gun rẹ̀

6. Oríkì Abẹ́òkúta:

Abẹ́òkúta, Abẹ́òkúta
Ilú àgbá òkúta
Abẹ́òkúta omo olókùnrin ọlọ́rọ̀
Ìlú òkúta tí kò fọ́
Abẹ́òkúta tí ó kọ̀ ọ̀rẹ̀
Ìlú Lísàbí tí kì í padà ẹ̀yìn
Abẹ́òkúta Alákẹ ni ọba
Ilú àwọn ọmọ Ẹ̀gbá

Ìtumọ̀:

• Àgbá òkúta = Òkúta ńlá
• Òkúta tí kò fọ́ = Òkúta tí ó le
• Tí kì í padà ẹ̀yìn = Tí kò bẹ̀rù

7. Oríkì Òyọ́:

Òyọ́, Òyọ́
Òyọ́ àtàn mángbò mángbò
Ilú àgbá ògun
Òyọ́ omo aládé orí àga
Ìlú Aláàfin àti àwọn jagunjagun
Òyọ́ tí kò ní bàbá lórí
Ilé Ṣàngó àti àwọn òrìṣà
Òyọ́ àlàjò tí kò síni

Ìtumọ̀:

• Àtàn mángbò mángbò = Ìlú ńlá tí ó lágbára
• Aládé orí àga = Ọba tó jókòó lórí àga ìjọba
• Tí kò ní bàbá lórí = Tí kò ní ọ̀gá lórí

Bí a Ṣe ń Kí Oríkì Ìlú:

1. Ní Àwọn Àyẹyẹ:

• Àyẹyẹ ọdún ìlú
• Ìfilọ́lẹ̀ àwọn ọba tuntun
• Àwọn ère àti ìdáníláré

2. Ní Àwọn Ìpàdé Pàtàkì:

• Nígbà tí àwọn àlejò bá dé
• Ní àwọn àpéjọ òṣèlú
• Ní àwọn ìṣẹlẹ̀ pàtàkì

3. Láti Fi Ìgbéraga Hàn:

• Láti fi hàn pé a fẹ́ràn ìlú wa
• Láti kọ́ àwọn ọmọdé ní ìfẹ́ ìlú
• Láti tọ́jú àṣà àtijọ́

Àǹfààní Kíkí Oríkì Ìlú:

1. Ìtọ́jú Ìtàn:

• Ó mú kí a rántí ìtàn ìlú wa
• Ó kọ́ wa ní àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ pàtàkì
• Ó fi àṣà àtijọ́ hàn

2. Ìdánimọ̀:

• Ó mú kí a mọ ibi tí a ti wá
• Ó kọ́ wa ní ìfẹ́ ìlú
• Ó so wá mọ́ àwọn ará ìlú wa

3. Ìgbéraga:

• Ó mú kí a ní ìgbéraga fún ìlú wa
• Ó kọ́ wa láti gbé ìlú wa ga
• Ó mú kí a fẹ́ràn àṣà wa

Lítírésọ: Ìtàn Akọni – Kudirat Abiola

Ìfihàn Akọni Kudirat Abiola

Orúkọ Kíkún: Alhaja Kudirat Abiola 

Ọjọ́ Ìbí: Ọdún 1951 Ibi Ìbí: Zaria, Arewa Nàìjíríà 

Ọjọ́ Ikú: Ọjọ́ kẹrìn, oṣù kẹfà, ọdún 1996 

Àwọn Orúkọ Ìyìn: “Ìyá Òdòdò”, “Akọni Òmìnira”, “Ọmọbìnrin Àgbóyà”

Ìdílé àti Àgbà Rẹ̀:

Ìdílé Ìbí:

• A bí i ní Zaria, ṣùgbọ́n ó dàgbà sókè ní Lágòs
• Bàbá rẹ̀ jẹ́ òṣòwò àti akẹ́kọ̀ọ́ onígbàgbọ́
• Ó gba ẹ̀kọ́ tí ó dára ní àwọn ilé-ẹ̀kọ́ Lágòs

Ìgbéyàwó:

• Ó fẹ́ MKO Abiola ní ọdún 1973
• Ó jẹ́ ìyàwó kẹrin sí Abiola
• Wọ́n bí àwọn ọmọ márùn-ún papọ̀

Ìgbésí Ayé Àti Iṣẹ́ Rẹ̀:

Òṣòwò Àti Iṣẹ́:

• Ó ṣe òṣòwò aṣọ àti àwọn ohun èlò obìnrin
• Ó tún kópa nínú àwọn iṣẹ́ ọkọ rẹ̀
• Ó ran àwọn obìnrin púpọ̀ lọ́wọ́ láti bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́

Ìfẹ́ Ẹ̀kọ́:

• Ó fẹ́ àwọn ọmọ rẹ̀ káákiri àgbáyé lọ kẹ́kọ̀ọ́
• Ó ràn àwọn ọmọ mìíràn lọ́wọ́ láti gba ẹ̀kọ́
• Ó gbà pé ẹ̀kọ́ ni ìpìlẹ̀ àṣeyọrí

Ìjà fún Òmìnira:

Lẹ́yìn June 12, 1993:

Nígbà tí ìjọba fagi ìdìbò tí MKO Abiola gbà, Kudirat bẹ̀rẹ̀ sí ní jà fún òmìnira ọkọ rẹ̀.

Àwọn Iṣẹ́ Òmìnira Rẹ̀:

1. Àwọn Ìpàdé àti Ìjàngbọn:

• Ó ṣagbékalẹ̀ àwọn ìpàdé àláìfẹ́kọ̀fẹ́
• Ó sọ̀rọ̀ ní àwọn ìpàdé káàkiri orílẹ̀-èdè
• Ó kó àwọn obìnrin jọ láti jà fún òdodo

2. Àwọn Ìrìnàjò Òde-Òfin:

• Ó lọ sí àwọn orílẹ̀-èdè Yúróòpù àti Amẹ́ríkà
• Ó bá àwọn aláṣẹ àgbáyé sọ̀rọ̀
• Ó béèrè fún àtìlẹ́yìn fún òmìnira ọkọ rẹ̀

3. Àwọn Àkọsílẹ̀ àti Ìwé:

• Ó kọ àwọn ìwé sí àwọn aláṣẹ àgbáyé
• Ó ṣe àgbéjàde àwọn àròkọ nípa àìtọ́ ìjọba
• Ó lo àwọn ìwé ìròyìn láti fi òtítọ́ hàn

Àwọn Ewu Àti Ìdẹ̀rùbà:

Ìfipáṣẹ:

• Ìjọba fi í sẹ́wọ̀n lọ́pọ̀ ìgbà
• Wọ́n dẹ́rùbà á àti àwọn ọmọ rẹ̀
• Ó farà da gbogbo ìwọ̀nú àti ìpayà

Ìlekùn Iṣẹ́:

• Wọ́n ti àwọn iṣẹ́ òṣòwò rẹ̀
• Wọ́n mú àwọn owó rẹ̀ kúrò
• Àti pé ó ní láti fi ara pamọ́

Ikú Rẹ̀:

Ọjọ́ Òkú:

Ní ọjọ́ kẹrìn, oṣù kẹfà, ọdún 1996, àwọn ènìyàn tí a kò mọ̀ pa Kudirat Abiola nínú ọkọ̀ ayọ́kẹlẹ́ rẹ̀ ní Lágòs.

Bí Ó Ṣe Ṣẹlẹ̀:

• Ó ń lọ láti ìpàdé òmìnira kan
• Àwọn apáníyàn yọ sínú ọkọ̀ rẹ̀
• Wọ́n yìn ín lókun ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìgbà
• Ó kú lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀

Ìfẹ̀kúfẹ̀yẹ Àwùjọ:

• Gbogbo Nàìjíríà bàjẹ́ sí i nítorí ikú rẹ̀
• Àwọn ènìyàn mọ̀ pé ìjọba ni ó pànpá ní i
• Ikú rẹ̀ mú kí àwọn ènìyàn sí i túbọ̀ bínú sí ìjọba

Àwọn Ìyìn àti Ìrántí:

Orúkọ Lórí Àwọn Nǹkan:

• Kudirat Abiola Way ní Lágòs
• Kudirat Memorial Hospital ní Abẹ́òkúta
• Àwọn ilé-ẹ̀kọ́ àti ilé-iṣẹ́ tí wọ́n fi orúkọ rẹ̀

Àwọn Àmì-ẹ̀yẹ:

• National Order of Merit (lẹ́yìn ikú)
• Àwọn àmì-ẹ̀yẹ láti ẹgbẹ́ àwọn obìnrin
• Àwọn ìyìn láti àwọn ègbé òmìnira

Ẹ̀kọ́ Tí A Lè Kọ́ Lọ́dọ̀ Rẹ̀:

1. Ìgboyà:

• Kò bẹ̀rù láti dúró fún òtítọ́
• Ó farà da gbogbo ewu àti ìpayà
• Ó fi hàn pé obìnrin lè jẹ́ akọni

2. Ìfẹ́ Ọkọ:

• Ó dúró tí ọkọ rẹ̀ nígbà tí ó wà nínú wahala
• Ó jà fún òm